🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:21:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विश्वास
viśvāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
श्रद्धा (3.3.110) इच्छा
विश्वास (2.8.23) विस्रम्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विश्वास करना । सच मानना । प्रतीत करना । उ॰—प्रिय बिना प्रिया से रहा नहीं याता था । पर उनको उसका हरिण न पतियाता था ।—शंकु॰, पृ॰ १५ ।
विश्वास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह धारणा जो मन में किसी व्यक्ति के प्रति उसका सद्भाव, हितैषिता, सत्यता, दृढ़ता आदि अथवा किसी सिद्धांत आदि की सत्यता अथवा उत्तमता का ज्ञान होने के कारण होती है । किसी के गुणों आदि का निश्चय होने पर उसके प्रति उत्पन्न होनेवाला मन का भाव । एतबार । यकीन । जैसे,—(क) मैं तो सदा ईश्वर पर विश्वास रखता हूँ । (ख) उन्हें आपका पूरा पूरा विश्वास है । (ग) आप विश्वास रखें, ऐसा कभी न होगा । क्रि॰ प्र॰—करना ।—मानना ।—रखना ।—होना । मुहा॰—विश्वास जमाना = किसी के मन में विश्वास उत्पन्न करना या दृढ करना । विश्वास दिलाना = किसी के मन में विश्वास उत्पन्न करना ।
२. मन की धारणा जो विषय या सिद्धांत आदि की सत्यता का पूरा पूरा प्रमाण न मिलने पर भी उसकी सत्यता के संबंध में होती है । जैसे— (क) बहुत से अशिक्षित भूत प्रेत पर विश्वास रखते हैं । (ख) और धर्मों की अपेक्षा बौद्ध धर्म पर उनका कुछ अधिक विश्वास है ।
३. केवल अनुमान के आधार पर होनेवाला मन का दृढ़ निश्चय । जैसे,—मेरा तो यही विश्वास है कि वह अवश्य आवेगा ।
४. गुप्त भेद या समाचार ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-श्वास m. confidence, trust, reliance, faith or belief in (loc. gen. instr. with or without सह, or comp.), MBh.; Kāv. &c.
a confidential communication, secret, Daś.; Hit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (995,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विश्वासः 1 Trust, confidence, faith, reliance; दुर्जनः प्रियवादीति नैतद्विश्वासकारणं; Ś. 1. 14; R. 1. 51, H. 4. 103. --2 A secret, confidential communication. --Comp. --घातः, --भंगः breach of faith, treachery, perfidy. --घातकः, --घातिन् m. a treacherous fellow, traitor. --पात्रं, --भूमिः --स्थानं an object of confidence, a reliable or trusty person, a confidant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0997-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्वास पु० वि + श्वस--घञ् । इदमित्थमेवेत्याकारे १ चित्त- वृत्तिभेदे प्रत्यये अमरः । २ श्रद्धायाञ्च “नखिनाञ्च नदीनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्त्तव्यः” चाणक्यः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4926,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विश्वासः, पुं, (वि + श्वस + घञ् ।) प्रत्ययः । तत्- पर्य्यायः । विश्रम्भः २ । इत्यमरः ॥ आश्वासः ३ आश्रमः ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ “लोभप्रमादविश्वासैः पुरुषो नश्यति त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यः प्रमादो न न विश्वसेत् ॥ सा श्रीर्या न मदं कुर्य्यात् स सुखी तृष्णयोज्- झितः । तन्मित्रं यस्य विश्वासः पुरुषः स जितेन्द्रियः ॥” इति गारुडे नीतिसारे ११५ अध्यायः ॥ “यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिश्च तावती । एतावानिति कृष्णस्य प्रभावः परिमीयते ॥” इति तत्रैव २३४ अध्यायः ॥ “न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलादपि निकृन्तति ॥” इति च गारुडे ११४ अध्यायः ॥ * ॥ “नखिनाञ्च नदीनाञ्च शृङ्गिणा शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्त्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ न विश्वसेदविश्वस्तं मित्रञ्चापि न विश्वसेत् । कदाचित् कुपितं मित्रं गुप्तदोषं प्रकाशयेत् ॥” इति चाणक्यम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-440-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विश्वास" आता है (34)
प्रत्यय विश्वास । एतबार । यकीनविश्रंभ विश्वास । एतबारविश्वासन विश्वास । एतबार । यकीनअधिमुक्ति विश्वासप्रश्रब्धि विश्वास । भरोसाश्रद्दान आस्था । विश्वासश्रद्धादेय विश्वास । विश्रंभ । प्रत्ययईमान विश्वास । आस्था । आस्तिक्व बुद्धियकीन प्रतीति । विश्वास । एतबारअकीदा श्रद्धा । विश्वासइतबार विश्वास । प्रतीतिएतकाद विश्वास । भरोसाएतबार विश्वास । प्रीति । धाक । साखएतमाद विश्वास । प्रतीति । भरोसाजियास विश्वास । धैर्यपतिआर पु ^१ संज्ञा पुं॰ पतिआने का भाव । विश्वास । खास । एतबार । मातबरीगारंटी प्रतीत । विश्वास । वचन । आश्वासनइतमीनान विश्वास । दिलजमई । संतोषपतियारा पु संज्ञा पुं॰ पतियाने का भाव । विश्वास । एतबारमानपरेखा पु संज्ञा पुं॰ आशा । विश्वास । भरोसाविस्त्रंभ विश्वास । यकीन । एतबारप्रणय प्रीतियुक्त प्रार्थनानिश्चय ऐसी धारणा जिसमें कोई संदेह न हो । निःसंशय ज्ञानसुप्ति निद्रा । नींदप्रतीति ज्ञान । जानकारीश्राद्ध वह कार्य जो श्रद्धापूर्वक किया जाय । श्रद्धा से किया जानेवाला कामनिष्ठा स्थिति । अवस्या । ठहरावसंप्रसाद प्रसन्न करना । तुष्टीकरणसमाश्वास संतोष होना । जी में जी आना । ढाढ़स बँधनाविश्वसन वह स्थान जहाँ ऋषि मुनि विश्राम करते होंबावर पु † ^१ वि॰मशरव पानी पीने का स्थानपरेखा पु संज्ञा पुं॰तवक्का पु संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬