🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:57:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्राद्ध
śrāddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शास्त्र-विधि से किया वह कर्म (2.7.33)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्राद्ध संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह कार्य जो श्रद्धापूर्वक किया जाय । श्रद्धा से किया जानेवाला काम ।
२. वह कृत्य जो शास्त्र के विधान के अनुसार पितरों के उद्देश्य से किया जाता है । जैसे पितरों के उद्देश्य से तर्पण और पिंडदान करना तथा ब्राह्मणों को भोजन कराना । उ॰—श्राद्ध करत पितरन को तर्पण करि बहु भाँति । कहुँ विप्रन को देत दक्षिणा कहुँ भोजन की पाँति ।—सूर (शब्द॰) । विशेष—कुछ लोगों के मत से श्राद्ध पाँच प्रकार का है—नित्य, नैमित्तिक, काम्य, वृद्धि और पार्वण और कुछ लोग इन पाँच प्रकार के श्राद्धों के अतिरिक्त नीचे लिखे सात प्रकार के और भी (कुल बारह प्रकार के) श्राद्ध मानते है—सपिंडन, गोष्ठी, शुद्धचर्थ, कर्मांग, दैविक, यात्रार्थ और पुष्टचर्थ ।
३. आश्विन कृष्ण पक्ष जिसमें पितरों के उद्देश्य से विशेष रूप से पिंडदान किया और ब्राह्मणभोजन कराया जाता है । पितृ- पक्ष ।
४. विश्वास ।
५. प्रीति ।
श्राद्ध पक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] तर्पण, पिंडदान आदि के लिये निश्चित आश्विन मास का कृष्ण पक्ष । पितृपक्ष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्राद्ध mf(ई)n. (fr. श्रद्-धा) faithful, true, loyal, believing, HPariś.; SaddhP. (cf. Pāṇ. v, 2, 101)
relating to a Śrāddha ceremony, Cat.
श्राद्ध n. a ceremony in honour and for the benefit of dead relatives observed with great strictness at various fixed periods and on occasions of rejoicing as well as mourning by the surviving relatives (these ceremonies are performed by the daily offering of water and on stated occasions by the offering of Piṇḍas or balls of rice and meal [see पिण्ड] to three paternal and three maternal forefathers i.e. to father, grandfather, and great grandfather; it should be borne in mind that a Śrāddha is not a funeral ceremony [अन्त्येष्टि] but a supplement to such a ceremony; it is an act of reverential homage to a deceased person performed by relatives, and is moreover supposed to supply the dead with strengthening nutriment after the performance of the previous funeral ceremonies has endowed them with ethereal bodies; indeed until those अन्त्येष्टि, or ‘funeral rites’ have been performed, and until the succeeding first Śrāddha has been celebrated the deceased relative is a प्रेत or restless, wandering ghost, and has no real body [only a लिङ्ग-शरीर, q.v.]; it is not until the first Śrāddha has taken place that he attains a position among the Pitṛs or Divine Fathers in their blissful abode called Pitṛ-loka, and the Śr˚ is most desirable and efficacious when performed by a son; for a full description of the Śrāddha ceremonies See RTL. 276, 304 &c.), GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
gifts or offerings at a Śrāddha, MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1097,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्राद्ध a. [श्रद्धा हेतुत्वेनास्त्यस्य अण्] Faithful, believing. --द्धं 1 A funeral rite or ceremony performed in honour of the departed spirits of dead relatives; श्रद्धया दीयते यस्मात्तस्माच्छ्राद्धं निगद्यते; it is of three kinds: --नित्य, नैमित्तिक, and काम्य. --2 An obsequial oblation, a gift or offering at a Śrāddha. --Comp. --कर्मन् n., --क्रिया a funeral ceremony. --कृत् m. the performer of a funeral rite. --दः the offerer of a Śrāddha or funeral oblation. --दिनः -नं the anniversary of the death of a relative in whose honour a Śrāddha is performed. --देवः, --देवता {1} a deity presiding over funeral rites. {2} an epithet of Yama. {3} a Viśvadeva q. v. {4} a Pitṛ or progenitor. --भुज्, --भोक्तृ m. a deceased ancestor.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1059-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्राद्ध न० श्रद्धा--हेतुत्वेनास्त्यस्य अण् । “श्रद्धया दीयते यस्मात् श्राद्धं तेन निगद्यते” इत्युक्ते पित्रादिभ्यः श्रद्धया देपे १ द्रव्ये । अस्त्यर्थे अण् । २ श्रद्धायुक्ते त्रि० । श्राद्धलक्षणं तत्प्रयोजनञ्च गयाश्राद्धादिपद्धतौ हेमाद्रि श्राद्धकल्पासुसारेणास्माभिः प्रदर्शितं यथा “सम्बोधनपदोपनीतान् पित्रादीन् चतुर्थ्यन्तपदेनोद्दिश्य पुत्त्रादिभिर्मन्त्रद्वारा श्रद्धयान्नादेर्दानं श्राद्धम् “अथैतन्मनुः आद्धशब्दं कर्म प्रोवाचेति” श्राद्धविवेकधृतापस्तम्बवच- नेन श्राद्धशब्दस्य कर्मसामान्यवचनतावगमात् “सस्कृतं व्यञ्जलाढ्यं च पयोदधिघृतान्वितम् । श्रद्धया दीयते यस्मात् तेन श्राद्धं निगद्यते” इति श्राद्धतत्त्वधृतपुलस्त्य- वचनेन श्रद्धाहेतुकदानरूपकर्मविशेषस्य श्राद्धपदार्थताव- नमाच्च । श्राद्धमिति शब्दो वाचको यस्य तत्कर्मेत्यर्थ इति श्राद्धवियेकः । तस्मिंश्च कर्मणि यागादाविन्द्रादी नामिव पित्रादेर्देवतात्वं तदुद्देशेन मन्त्रद्वारा द्रव्यत्या गात् । तथा च यागादौ मन्त्राहूता इन्द्रादयः शक्ति मात्रेण तत्तत्स्थले आविर्भूता यजमानत्यक्तद्रव्यदर्शनेन तृप्यन्तस्तेषाममीष्टफलं यथा साधयन्ति तथा श्राद्धेऽपि मन्त्राहूताः पित्रादयः समागताः पुत्त्रादित्यक्तद्रव्यभोगेन तृप्यन्तो विशिष्टफलप्रदा इत्येव कल्पनीयम् । किन्तु सर्वो हि लोकः सफले कर्मण्येव प्रवर्त्तते नाफले । तत्र यज्ञादौ यथा देवानां फलदातृत्वमेवं श्राद्धदेवानां पित्रा- दोनां फलदातृत्वे सम्भवत्येव श्राद्धस्य सफलत्वं भवेत्त- देव नोपपद्यते । तथा हि इन्द्रादयो हि देवाश्चेतना [] विशिष्टज्ञानक्रियाशक्तिमन्तो मन्त्रमात्राहूताः शक्तिविशे षेण यज्ञदेशे आविर्भवितुं शक्नुवन्ति आविर्भूय च यज्ञदत्तद्रव्यदर्शनमात्रेण तृप्यन्तो विशिष्टफलदानाय स- मर्थाः । नैवं पित्रादयो भवितुमर्हन्ति । ते हि स्वस्व- कर्मानुमारेण नानायोनिततया अतिविप्रकृष्टदेशस्थिताः विशिष्टशक्तिरहिताश्च कथं मन्त्रमात्राहूताः श्राद्धदेशे आगच्छेयुः । आगता वा कुतो न दृश्येयुः देवाना- मिव तेषामतीन्द्रिय भावात् दर्शनमात्रेण तृप्तेरभा- वाच्च । भोजनेनैव तेषां तृप्तिसम्भवाच्च भोजनमन्तरेण कथं तृप्तेयुः । अतूप्ताश्च कृतो वा फलं दद्युः । पश्वा- दिगता वा कुतो विशिष्टफलप्रदाः स्युः । अपरञ्च इह दत्तस्य चान्नादेरचेतनतया नेतृपुरुषाभावेनान्यत्र गमना- सम्भवः । श्राद्धदत्तद्रव्यस्य यथापूर्वमवस्थानान्न भोक्तृ- देशगमनमित्यनुमीयते । एवमिह दत्तेनान्नेनान्यत्र स्थि- तानां भोगस्तु नैव सम्भवी । पात्रीयब्राह्मणेन श्राद्धा- न्नस्य भोजनान्न पित्रादितृप्तिसम्भवः भोगतृप्त्योः सामा- नाधिकरण्यनियमात् । किञ्च देवयोनिगतानाममृतान्धसां मानुषयोग्येनान्नेन कथं तृप्तिः कथं वा पशुयोनिगतानां तृणाहारयोग्यानां तेन तृप्तिः । तेषां पश्वादिभावमापे- दुषां फलदातृत्वासम्भवस्तु विशिष्टशक्तेरभावात् सर्वानु- भवसिद्धः । एतेन “यथा गोषु प्रनष्टो वै वत्सो विन्दति लातरम् । एवं श्राद्धेऽन्नमुद्दिष्टं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् । नामगोत्रं पितॄणान्तु प्रापकं हव्यकव्ययोः । नाममन्त्रै- स्तथोद्देशो भवान्तरगतानपि । प्राणिनः प्रीणयन्त्येते तदाहारत्वमागताः । देवो यदि पिता जातः शुभ- कर्मानुसारतः । श्राद्धान्नममृतं भूत्वा देवत्वेऽप्यनुगच्छति । दैत्यत्वे भोग्यरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत् । श्राद्धान्नं वायुरूपेण नागत्वेऽप्यनुगच्छति । पानं भवति यक्षत्वे गृध्रत्वे च तथामिषम् । दनुजत्वे तथा मांसं प्रेतत्वे रुधिरोदकम् । मानुषत्वेऽन्नपानादि नानाभोगरसं तथेति च” हेमाद्रिश्राद्धकल्पादिधृतमार
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
श्राद्धकरश्राद्धकर्ताश्राद्धकर्तृश्राद्धकर्मश्राद्धकर्मन्श्राद्धकर्मविधिश्राद्धकलाश्राद्धकल्पश्राद्धकल्पदीपश्राद्धकल्पद्रुमश्राद्धकल्पभाष्यगोभिलीयश्राद्धकल्पलताश्राद्धकल्पसूत्रश्राद्धकाण्डश्राद्धकाण्डसंग्रहश्राद्धकारिकाश्राद्धकार्यनिर्णयसंक्षेपश्राद्धकालश्राद्धकाशिकाश्राद्धकृत्श्राद्धकृत्यश्राद्धकौमुदीश्राद्धक्रियाश्राद्धगणपतिश्राद्धगुणसंग्रहश्राद्धचन्द्रिकाश्राद्धचिन्तामणिश्राद्धतत्त्वश्राद्धतत्त्वटीकाश्राद्धतिलकश्राद्धत्वश्राद्धदश्राद्धदर्पणश्राद्धदिनश्राद्धदीधितिश्राद्धदीपश्राद्धदीपकलिकाश्राद्धदीपिकाश्राद्धदेवश्राद्धदेवता
🔁 जिनके अर्थ में "श्राद्ध" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें