🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:43:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विधेय
vidheya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विधेय वि॰ [सं॰]
१. विधान के योग्य । जिसका विधान या अनुष्ठान उचित हो । जिसका करना उचित हो । कर्तव्य ।
२. जिसका विधान हो या होनेवाला हो । जो किया जाय या किया जानेवाला हो ।
३. जो नियम या विधि द्वारा जाना जाय । जिसके करने का नियम या विधि हो ।
४. वचन या आज्ञा के वशीभूत । अधीन ।
५. वह (शब्द या वाक्य) जिसके द्वारा किसी के संबंध में कुछ कहा जाय । जैसे,—'गोपाल सज्जन है' इस वाक्य में 'सज्जन है' विधेय है; क्योंकि वह गोपाल के संबंध में कुछ विधान करता है, अर्थात् उसकी कोई विशेषता बताता है । विशेष—न्याय और व्याकरण में वाक्य के दो मुख्य भाग माने जाते हैं—उद्देश्य और विधेय । जिसके संबंध में कुछ कहा जाता है (अर्थात् कर्ता), वह उद्देश्य कहलाता है; और जो कुछ कहा जाता है, वह 'विघेय' कहलाता है ।
६. आश्रित । निर्भर (को॰) ।
७. प्राप्य (को॰) ।
८. प्रज्वलित करने योग्य (को॰) ।
विधेय संज्ञा पुं॰
१. वह जो किया जाना चाहिए । कर्तव्य कर्म । प्रतिज्ञा या प्रस्थापन की उक्ति ।
३. सेवक । भृत्य [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-धेय mfn. to be bestowed or procured, BhP.
to be used or employed (अ-विध्˚), MBh.
to be (or being) enjoined (as a rule), PārGṛ.
to be stated or settled or established, VarBṛS.; Kām.
to be performed or practised or done, MBh.; Kāv. &c.
to be drawn (as a line), Gol.
to be kindled (as fire), MBh.
to be exhibited or displayed or shown or betrayed, Kāv.; Rājat.; Hit.
docile, compliant, submissive, liable to be ruled or governed or influenced by, subject or obedient to (gen. or comp.), MBh.; Kāv. &c.
(ifc.) subdued or overcome by, Ragh.; Prab.; Rājat.
वि-धेय n. what is to be done, duty, necessity, Rājat.
वि-धेय &c. See p. 968, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (968,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विधेय pot. p. 1 To be done or performed. --2 To be enjoyed or prescribed. --3 (a) Dependent on. at the disposal of; अथ विधिविधेयः परिचयः Māl. 2. 13. (b) Subject to, influenced or controlled by, subdued or overpowered by (usually in comp.); तिद्राविधेयं नरदेवसैन्यं R. 7. 62; संभाव्यमानस्नेहरसेनाभिसंधिना विधेयीकृतोऽपि Māl. 1. Bg. 2. 64; भ्रातुः सौहार्देन विधेयीकृतोस्मि Mv. 7; Mu. 3. 1; Śi. 3. 20; R. 19. 4. --4 Obedient, tractable, compliant, submissive; अविधेयेंद्रियः पुंसां गौरिवैति विधेयतां Ki. 11. 33. --5 To be predicated (in gram &c.); अत्र मिथ्यामहिमत्वं नानुवाद्यं अपि तु विधेयं K. P. 7. --यं 1 What ought to be done, a duty; Ki. 1. 25, 16. 62. --2 The predicate of a proposition. --यः A servant, dependant. --Comp. --अविमर्शः a fault of composition which consists in assigning to the predicate a subordinate position or in expressing it imperfectly ( अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयांशो यत्र K. P. 7: see examples ad loc.). --आत्मन् m. N. of Viṣṇu. --ज्ञ a. one who [] knows one's duty; स भृत्यो यो विधेयज्ञः Pt. 1. 337. --पदं {1} the object to be accomplished. {2} the predicate.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0977-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधेय त्रि० वि + धा--यत् । १ विधातं योग्ये २ वचनस्थे आ- [] यत्ते अमरः । ३ विधिना बोध्ये च । ४ उद्देश्यप्रकार- तया ज्ञाययाने विलक्षणविषयतायुते पदार्थे यथा पर्वतो वह्निमानित्यादौ वह्निर्विधेयः । पचतीत्यादौ पाककृतिः आख्यातार्थस्य विधेयतयैव बोधस्याङ्गी- कारात् । विधेयता तु विलक्षणविषयता अनुवाद्य- भिन्ननिष्ठा “अनुवादमनुक्त्वा च न विधेयमुदीरयेत्” इति शाब्दिकनियमः । प्रत्यक्षादिप्रमितविशेष्यतावच्छेदकता- भिन्ना विशेष्यतानिरूपिता च सेत्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4909-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विधेयः, त्रि, विधातुं शक्यः । (वि + धा + “अचो यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । “ईद्यति ।” ६ । ४ । ६५ । इति आत ईत् ।) वाक्यस्थः । तत्पर्य्यायः । विनयग्राही २ वचनेस्थितः ३ आश्रवः ४ । इत्य- मरः ॥ (यथा, महाभारते । ५ । २३ । १३ । “कर्णोऽमात्यः कुशली तात कच्चित् सुयोधनो यस्य मन्दो विधेयः ॥”) विधिजन्यबोधविषयः । यथा, -- “अनुवाद्यमनुक्त्वा तु न विधेयमुदीरयेत् । न ह्यलब्धास्पदं किञ्चित् कुत्रचित् प्रतितिष्ठति ॥” इत्येकादशीतत्त्वम् ॥ अपि च । प्रमाणान्तरासन्निहितं कर्म्म प्रथमं बुद्धौ न विषयीभवति शब्दादेव तस्य कर्म्मण उपस्थितिरित्युपादेये विधेये कर्म्मणि पूजादौ शुचितत्कालजीविनः कर्म्माधिकारात् प्रमाणा- न्तरलभ्यत्वेनाविधेयत्वात्तिथ्यादिर्गुणः । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (कर्त्तव्यम् । यथा, बृहत्- संहितायाम् । ९५ । ४९ । “द्बात्रिंशत्प्रविभक्ते दिक्चक्रे यद्यथा समु- द्दिष्टम् ॥ तत्तथा विधेयं गुणदोषफलं यियासूनाम् ॥” * ॥ अधीनः । यथा, रघुः । १९ । ४ । “सन्निवेश्य सचिवेष्वतः परं स्त्रीविधेयनवयौवनोऽभवत् ॥” तथा च तत्रैव । ७ । ६२ । “तस्थौ ध्वजस्तम्भनिषण्णदेहं निद्राविधेयं नरदेवसैन्यम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-400-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विधेय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें