🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

करद
karada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
करद १ वि॰ [सं॰]
१. करदेनेवाला । मालगुजार । अधीन । जैसे,— करद राज्य ।
२. सहारा देनेवाला । उ॰—राँक सिरोमनि काकिनी भाव विलोकत लोंकप को करदा है ।—तुलसी (शब्द॰) ।
करद २ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ कारद] छुरा । चाकू । बड़ा छूरा । उ॰— (क) करद मरद को चाहिए जैसी तैसी होय ।—(शब्द॰) । (ख) गरद भई है वह, दरद बतावै कोन, सरद मयक मारी करद करेदे में ।—बेनी प्रवीन (शब्द॰) ।
करद ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मालगुजारी देनेवाला किसान । विशेष—चाणक्य ने लिखा है कि जो किसान मालगुजारी देते हों, उनको हलके सुधरे हुए खेत खेती करने के लिये दिए जायँ बिना सुधरे खेत उनको न दिए जायँ । जो खेती न करें, उनके खेत छीन लिए जायँ । गाँव के नौकर या बनिए उसपर खेती करें । खेती न करनेवाला सरकारी नुकसान दें । जो लोग सुगमता से कर दे दें, राजा उनको धान्य, पशु, हल आदि की सहायता दे ।
२. कर देनेवाला राजा या राज्य ।
३. वह घर जिसका राज्य को कर मिले ।—(को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कर—द (1. कर-द; for 2. See p. 254, col. 3) mfn. one who gives his hand, W.
2. कर—द mfn. paying taxes, subject to tax, tributary, MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (253,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
करद त्रि० करं राजस्वं ददाति ना--क । १ राखदायके । “कच्चिन्न शूद्रेण न हीनजेन वैश्येन वा करदेनोप- पन्ना” भा० आ० १९२ अ० । “य इमे पृथिवीपालाः करदास्तव पार्थिव!” भा० व० २५४ अ० “भ्रातृभिर्जि- त्वरैर्द्विषाम्” माघः । २ त्राणार्थं हस्तदायके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1694,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "करद" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें