🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:49:00 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

अधीन (पुंलिङ्ग)

- अधिगतम् इनम् प्रभुम्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधीनःअधीनौअधीनाः
द्वितीयाअधीनम्अधीनौअधीनान्
तृतीयाअधीनेनअधीनाभ्याम्अधीनैः
चतुर्थीअधीनायअधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
पञ्चमीअधीनात् / अधीनाद्अधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
षष्ठीअधीनस्यअधीनयोःअधीनानाम्
सप्तमीअधीनेअधीनयोःअधीनेषु
सम्बोधनहे अधीनहे अधीनौहे अधीनाः

अर्थ: - अधिगतम् इनम् प्रभुम्
संस्कृत: पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

📚 अमरकोश में:
• अधीन (३.१.१६) — पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक
• प्रत्यय (३.३.१५६) — पर्याय: शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, छिद्र, प्रत्यय
• वक्तव्य (३.३.१६८) — पर्याय: निन्दनीय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अधीन (नपुंसकलिङ्ग)

- अधिगतम् इनम् प्रभुम्

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधीनम्अधीनेअधीनानि
द्वितीयाअधीनम्अधीनेअधीनानि
तृतीयाअधीनेनअधीनाभ्याम्अधीनैः
चतुर्थीअधीनायअधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
पञ्चमीअधीनात् / अधीनाद्अधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
षष्ठीअधीनस्यअधीनयोःअधीनानाम्
सप्तमीअधीनेअधीनयोःअधीनेषु
सम्बोधनहे अधीनहे अधीनेहे अधीनानि

अर्थ: - अधिगतम् इनम् प्रभुम्
संस्कृत: पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

📚 अमरकोश में:
• अधीन (३.१.१६) — पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक
• प्रत्यय (३.३.१५६) — पर्याय: शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, छिद्र, प्रत्यय
• वक्तव्य (३.३.१६८) — पर्याय: निन्दनीय

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें