🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:01:05 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अधीनम्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अधीनम्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अधीनम्

अर्थ: - अधिगतम् इनम् प्रभुम्

संस्कृत: पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अधीन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. अधीन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अधीन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अधीन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअधीनःअधीनौअधीनाः
द्वितीयाअधीनम्अधीनौअधीनान्
तृतीयाअधीनेनअधीनाभ्याम्अधीनैः
चतुर्थीअधीनायअधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
पञ्चमीअधीनात् / अधीनाद्अधीनाभ्याम्अधीनेभ्यः
षष्ठीअधीनस्यअधीनयोःअधीनानाम्
सप्तमीअधीनेअधीनयोःअधीनेषु
सम्बोधनहे अधीनहे अधीनौहे अधीनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अधीन
अधीन
adhīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अधीन १ वि॰ [सं॰ ]
१. आश्रित । मातहत । वशीभूत । आज्ञाकारी । दबैल । बस का । काबू का । उ॰—दम दुर्गम, दान दया मख कर्म सुधर्म अधीन सबै जन (धन) को । —तुलसी ग्रं॰, पृ॰ २१९ ।
२. विवश । लाचार । दिन । उ॰—हिंसा मद ममता रस भूलयौ आसाहीं लपटानौ । याही करत अधीन भयो है, निद्रा अति न अघानौ । —सूर॰, १ । ४७ ।
अधीन २ संज्ञा पुं॰ दास । सेवक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीन mfn. (fr. अधि) ifc. resting on or in, situated
depending on, subject to, subservient to.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (22,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अधीन a. [अधि-ख P. V. 4. 7; अधिगतः इनं प्रभुं वा] Subject to, subservient, dependent on; usually in comp.; स्थाने प्राणाः कामिनां दूत्यधीनाः M. 3. 14; त्वदधीनं खलु देहिनां सुखं Ku. 4. 10; इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः R. 1. 72; केन निमित्तेन भवदधीनो जातः Dk. 7 consigned to your care.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0051-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीन त्रि० अधिगतमिनं प्रभुम् अत्या० स० । आयत्ते । वित्ता- धीन इत्यादौ तु वित्ते अधि--इति वाक्ये समासे अध्युत्तर- पदात् ख । “क्व नु मां त्वदधीनजीवितामिति” कुमा० । [] “दाराधीनस्तथा स्वर्गः पितॄणामात्मनश्च ह” इति मनुः । “इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः” इति रघुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0136-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अधीनः, त्रि, (इनं प्रभुमधिगतः अत्यादीति समासः ।) परवशः । तत्पर्य्यायः । निघ्नः २ आयत्तः ३- अस्वच्छन्दः ४ गृह्यकः ५ । इत्यमरः ॥ (यथा कुमारसम्भवे, -- “त्वदधीनं खलु देहिनां सुखं” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-039-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अधीन" आता है (23)
आयत्त अधीन । वशीभूतनिघ्न अधीन । आयत्त । वशीभूतकरद करदेनेवाला । मालगुजार । अधीन । जैसे,— करद राज्यवशीभूत वश में आया हुआ । अधीन । ताबेताबे वशीभूत । अधीन । मातहत । जैसे,— जो तुम्हारे ताबै हो, उसे आँख दिखाओमहकूम अधीन । वशीभूत । शासितपिछलगा वह मनुष्य जो किसी के पीछे पीछे चले । अधीन । आश्रितवशवर्ती जो दूसरे के वश में रहे । जो दूसरे के आज्ञानुसार चलता हो । अधीन । ताबेअभ्यघ्यीन अधीन । जो किसी के अधिकार या नियंत्रण में होविधेयवर्ती दूसरे की आज्ञा में रहनेवाला । अधीन । वश्यशासनांतर्गत शासन के भीतर या अधीनवश इच्छा । चाहशरण रक्षा । आड़ । आश्रय । पनाह । जैसे,— अव तो मैं आपकी ही शरण में आया हूँअनुक कामी । कामुक । विषयी । कामी पुरुषविधेय विधान के योग्य । जिसका विधान या अनुष्ठान उचित हो । जिसका करना उचित हो …आश्रित सहारे पर टिका हुआ । ठहरा हुआप्रणेय जिसके लौकिक संस्कार हो चुके होंवशी अपने को वश में रखनेवालाचरणगत चरणों पर गिरा हुआतरहेल पु † वि॰मगलूब चौबीस शोभाओं में से एक । (संगीत)बलिभृत करद । करदाता । कर देनेवालाहुक्मबरदार आज्ञानुवर्ती । आज्ञा के अनुसार चलनेवाला । आज्ञाकारी

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अधीनम्अधीन (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अधीन (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अधीन (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अधीनम् 📚 ➤ - अधिगतम् इनम् प्रभुम्
संस्कृत: पर्याय: निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक, प्रत्यय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अधीन 📚आश्रित । मातहत । वशीभूत । आज्ञाकारी । दबैल । बस का । काबू का🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अधीन
अधीन (३.१.१६) — निघ्न, आयत्त, अस्वच्छन्द, गृह्यक
प्रत्यय (३.३.१५६) — शपथ, ज्ञान, विश्वास, कारण, छिद्र, प्रत्यय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬