🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:20 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रोक
roka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रोक १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ रोधक]
१. ऐसी स्थिति जिससे चल या बढ़ न सके । गति में बाधा । अटकाव । छेक । अवरोध । जैसे,— इसी बगीचे से होकर गाएँ जाती है, उनको रोक उनको रोक के लिये दीवार उठानी चाहिए ।
२. मनाही । निषेध । मुमानियत । यौ॰—रोक टोक ।
३. किसी कार्य में प्रतिबंध । काम में बाधा ।
४. वह वस्तु जिससे आगे बढ़ना या चलना रुक जाय । रोकनेवाली कोई वस्तु । जैसे,—ऐसी कोई रोक खड़ी करो जिससे वे इधर न आने पावें ।
५. दहेज । तिलक । उ॰—एक ठौर ब्याह ठीक भी हुआ हे, त ो वह पाँच भी रोक माँगते हैं । इसी से कुछ अटक है ।— ठेठ॰, पृ॰ ८ ।
रोक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रोक ( =नकद)]
१. नकद रुपया । रोकड़ । उ॰—धावन तहाँ पठावहु देहिं लाख दस रोक ।—जायसी (शब्द॰) ।
२. नगद व्यवहार या सौदा ।
३. दीप्ति ।
४. छिद्र ।
५. नौका ।
६. कंप । कँपकँपी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रोक m. (√ 1. रुच्) light, lustre, brightness, RV. iii, 6, 7
= क्रय-भिद्, L. (buying with ready money, W.)
रोक n. (only L.) a hole, vacuity
a boat, ship
= चर or चल
= कृपण-भेद.
2. रोक, m. or रोकस्, n. light, splendour, RV. vi, 66, 6.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (888,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रोकं 1 A hole. --2 A boat, ship. --3 Moving, shaking. --कः 1 Brightness. --2 Buying with ready money, cash transaction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0917-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोक न० रु--कन् तस्य नेत्त्वम् । १ छिद्रे अमरः “तन्मे रोकं च शोकञ्चेति” ति० त० । २ नौकायाम् ३ चले त्रि० मेदि० रुच--घञ् नि० कुत्वम् । क्रयकाले मूल्यदानेन क्रयात्मके ४ क्रयभेदे ५ दीप्तौ च पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4813,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रोकं, क्ली, (रोचतेऽत्रेति । रुच् + घञ् । न्यङ्क्ना- दित्वात् कुत्वम् ।) छिद्रम् । इत्यमरः । १ । ८ । २ ॥ नौका । चलम् । इति मेदिनी ॥ के, ३२ ॥
रोकः, पुं, (रुच् + घञ् ।) क्रयभेदः । दीप्तिः । इति मेदिनी । के, ३१ ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ३ । ६ । ७ । “दिवश्चिदाते रुचयन्त रोकाः ।” “ते रोकास्त्वदीया दीप्तयः ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-181-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रोक" आता है (60)
आरति विरक्ति । विराग । स्थगन । रोकनियम विधि या निश्चय के अनुकूल प्रातिबंध । परिमिति । रोक । पाबंदी । नियंत्रण…रोधन रोक । रुकावट । अवरोधसंबर निग्रह । निरोध । प्रतिबंध । रोकसंयम रोक । दाब । वश में रखने की क्रिया या भावसंवर रोक । परिहार । दूर करना । जैसे,— कालसंवरअवरोध रुकावट । अटकाव । अड़चन । रोकनिरोध रोक । अवरोध । रुकावट । बंधनसंयमन रोकसंरोध रोक । छेंक । रुकावटअनुयोग प्रश्न । जिज्ञासा । पूछताछ । रोक । बाधा (को॰)अपवारण व्यवधान । रोक । बीच में प कर आघात से बचानेवाली वस्तुअवरोधक रोकनेवालानिग्रह रोक । अवरोधप्रतिबंध रोक । रुकवट । अटकाववाध वाधन संज्ञा पुं॰ बाधा । रोक । प्रतिबंधबाधा विघ्न । रुकवट । रोक । अड़चनउपरोध रोक । अटकावनिरोधन रोक । रुकावटनियंत्रण नियमन । रोकविनियम निग्रह । रोक । संयम । प्रतिबंधनिगृहीति बाधा । रोकअटक रोक । रुकावट । अड़- चन । विघ्न । बाधा । उलझनयती रोक । रुकावटकीलन बंधन । रोक । रुकावटसंयति वश में रखना । निरोध । रोकवेगरोध शरीर के मल मूत्र आदि वेगों को रोकना । वेगधारणरुरुत्सा रोध करने को अभिलाषा । रोकने की चेष्टाआटी डाट । रोक । टेकखलल रोक । अवरोध । रुकावट । बाधा । क्रि॰ प्र॰—डालना ।—पड़नाठाक † संज्ञा स्त्री॰ बाधा । रोक । रुकावटअगोट रोक । ओट । आड़अटकाव रोक । रुकावट । प्रतिबंध । अड़चन । बाधा । विघ्नब्रेक रोक । रूकाव । वह यंत्र हो गाडि़यों को रोकता हैमनाही न करने की आज्ञा । रोक । अवरोध । निषेधरुकाव रुकने का भाव । रुकावट । अटकाव । अवरोध । रोकविवंधन रोक । बंधन । रुकावटमदाखिलत बाँध । रोक । रुकावटवार जल । पानीमंथर बाल का गुच्छावियम संयम । इंद्रियदमनअंकुश एक प्रकार का छोटा शस्त्र या टेढ़ा काँटा जिसे हाथी के मस्तक में गोदकर म…विघात आघात । प्रहार । चोटसंबाधन दबाव । रेलपेलअवग्रहण अनादर । अवमान । अपमानप्रतिरोध विरोधप्रतिष्टंभ स्तब्ध या निश्चल होने की क्रिया या भाववाधा पीड़ासंरक्षण हानि या नाश आदि से बचाने का काम । हिफाजतविप्रतिषेध दो बातों का परस्पर विरोध, मेल न बैठनाबंद वह पदार्थ कोई वस्तु बाँधी जाय बंधनआसेब भूत प्रेत की बाधा । क्रि॰ प्र॰—उतरना । —उतरना । —लगना । — होनाटेकन वह वस्तु जो भारी या लुढ़कनेवाली वस्तु को टिकाए रखने के लिये उसके नीच े…फरका छप्पर जो अलग छाकर बडेर पर चढ़ाया जाता हैवीटो किसी व्यवस्थापिका सभा के स्वीकृत प्रस्ताव या मंतव्य को अस्वीकृत करने क…हटका † संज्ञा पुं॰हाता घेरा हुआ स्थान । वह जगह जिसके चारों ओर दीवार खिँची हो । बाड़ाबरजनि पु संज्ञा स्त्री॰सिखला दरवाजा बंद करने की सिकड़ी । साँकलप्रवृति प्राचीर । घेरा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें