🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:38:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

द्रव्य
dravya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
द्रव्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वस्तु । पदार्थ । चीज । वह पदार्थ जो क्रिया और गुण अथवा केवल गुण का आश्रय हो । वह पदार्थ जिसमें गुण और क्रिया अथवा केवल गुण हो और जो समवायि कारण हो ।
द्रव्य २ वि॰
१. द्रुम संबंधी । पेड़ का । पेड़ से निकला हुआ ।
२. पेड़ के ऐसा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. द्रव्य n. a substance, thing, object, Up.; Mn.; MBh. &c.
the ingredients or materials of anything, MBh.; R.
medicinal substance or drug, Suśr.
(phil.) elementary substance (9 in the Nyāya, viz. पृथिवी, अप्, तेजस्, वायु, आकाश, काल, दिश्, आत्मन्, मनस्; 6 with Jainas, viz. जीव, धर्म, अधर्म, पुद्गल, काल, आकाश)
(Gr.) single object or person, individual (cf. एक-)
fit object or person (cf. अ-.)
object of possession, wealth, goods, money, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
gold, R. vii, 18, 34, Sch.
bell-metal, brass, L.
ointment, L.
spirituous liquor, L.
a stake, a wager, W.
2. द्रव्य mfn. (fr. 4. द्रु) derived from or relating to a tree, Pāṇ. iv, 3, 161
tree-like or corresponding to a tree, ŚāṅkhBr. x, 2
द्रव्य n. lac, gum, resin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (501,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
द्रव्यं 1 A thing, substance, object, matter. --2 The ingredient or material of anything. --3 A material to work upon. --4 A fit or suitable object (to receive instruction, &c.): Mu. 7. 14; see अद्रव्य also. --5 An elementary substance, the substratum of properties, one of the seven categories of the Vaiśeṣikas; (the dravyas are nine:-- --पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि). --6 Any possession, wealth, goods, property, money; तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19. --7 A medicinal substance or drug. --8 Modesty. --9 Bell-metal. --10 Spirituous liquor. --11 A wager, stake. --12 Anointing, plastering. --13 An ointment. --14 The [] animal-dye, lac. --15 Extract, gum. --Comp. --अर्जनं, --वृद्धिः, --सिद्धिः f. acquisition of wealth. --ओघः f. affluence, abundance of wealth. --गणः a class of 37 similar substances (in Medic.). --परिग्रहः the possession of property or wealth. --प्रकृतिः f. the nature of matter. --वाचकं a substantive. --संस्कारः the consecration of articles for sacrifice &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0584-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
द्रव्यं, क्ली, (द्रोरिव । द्रु + “द्रव्यञ्च भव्ये ।” ५ । ३ । १०४ । इति यत्प्रत्ययेन निपातनात् साधुः ।) वस्तु । (यथा, मनुः । ७ । ९ । “एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् । कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥”) तस्य क्रियाविशेषे नवपुराणभेदेन प्रशस्तत्वं यथा, -- “द्रव्याण्यभिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ । ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः ॥” इति नारायणदासकृतपरिभाषा ॥ [] (“केचिदाचार्य्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्माद्- व्यवस्थितत्वादिह खलु द्रव्यं व्यवस्थितम् । न रसादयो यथा ये फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति । नित्यत्वाच्च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणा यथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति । स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि । पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रियै- र्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः । आश्रयत्वाच्च द्रव्य- माश्रिता रसादयो भवन्ति । आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आरम्भो यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः । शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुप- देशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेति न रसादय उपदिश्यन्ते । क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथा तरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति । एकदेश- साध्यत्वाच्च द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयःसाध्यन्ते यथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानं द्रव्य- लक्षणन्तु क्रियागुणवत्समवायिकारणमिति ।” “पाको नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विना रसात् । रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतः स्मृतम् ॥” “वीर्य्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः । रसेषु न वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ॥ द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः । श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः ॥” इति सुश्रुते । १ । ४० ॥) पित्तलम् । वित्तम् । पृथिव्यादि । विलेपनम् । क्लीवम् । भेषजम् । भव्यम् । (द्रोर्विकारः । “द्रोश्च ।” ४ । ३ । १६१ । इति यत् ।) द्रुम- विकारे, त्रि । इति मेदिनी । ये, २९ ॥ (द्रुमा- वयवः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥) जतु । विनयः । इति हेमचन्द्रः ॥ मद्यम् । यथा, -- “सशब्दं न पिबेद्द्रव्यम् ।” इति कुलार्णवतन्त्रम् ॥ न्यायमते तन्नवविंधं यथा, -- “क्षित्यप्तेजोमरुद्व्योमकाला दिग्देहिनौ मनः ।” तेषां साधर्म्म्यादि यथा, -- “क्षित्यादीनां नवानान्तु द्रव्यत्वगुणयोगिता । क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च ॥ परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी । कालखात्मदिशां सर्व्वगतत्वं परमं महत् ॥ क्षित्यादिपञ्चभूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि । द्रव्यारम्भश्चतुर्षु स्यादथाकाशशरीरिणाम् ॥ अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इष्यते । रुपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात् प्रथमं त्रिकम् ॥ गुरुणी द्वे रसवती द्वयोर्नैमित्तिको द्रवः । आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ द्रव्यहस्तभक्षणादिदोषादोषौ यथा, -- “उच्चावचान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः । भूमौ निःक्षिप्य तद्दव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥ [] तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्बिजः । भूमौ निःक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥ यद्यद्द्रव्यं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः । अनिधायेतरद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात्तत् स्पृष्ट्वा चाचमेदिह । अरण्येऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रपुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥” इति कूर्म्मपुराणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-759-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "द्रव्य" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें