🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:38:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिरण्य
hiraṇya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गढ़ा या बिना गढ़ा सोना-चाँदी (2.9.91) कोश
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिरण्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना । स्वर्ण ।
२. वीर्य । शुक्र ।
३. कौ़ड़ी ।
४. एक मान या तौल ।
५. धतुरा ।
६. हिरण्मय नामक वर् ष या खंड ।
७. एक दैत्य ।
८. नित्य वस्तु या तत्व ।
९. ज्ञान ।
१०. ज्योति । तेज । प्रकाश ।
११. अमृत ।
१२. स्वर्णपात्र । सोने का बर्तन । (को॰) ।
१३. रजत । चाँदी (को॰) ।
१४. कोई मूल्यवान् धातु (को॰) ।
१५. भावप्रकाश के अनुसार एक प्रकार का गुग्गुल (को॰) ।
१६. मरुत् ।
१७. धन । संपत्ति (को॰) ।
१८. अग्नीध्र का एक पुत्र (को॰) ।
हिरण्य २ वि॰ हिरण्यनिर्मित । स्वर्णनिर्मित ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरण्य n. (ifc. f(आ). ; prob. connected with हरि, हरित्, हिरि) gold (orig. ‘uncoined gold or other precious metal’; in later language ‘coined gold’ -or ‘money’), RV. &c. &c.
any vessel or ornament made of gold (as ‘a golden spoon’, Mn. ii, 29), RV.; AV.; VS.; Kauś.
a gold piece or coin (generally with सुवर्ण as opp. to base metal), Br.
a cowry, L.
semen virile, L.
substance, imperishable matter, L.
a partic. measure, W.
the Datura or thorn apple, MW.
N. of a Varṣa (= हिरण्-मय), MārkP.
हिरण्य m. a kind of bdellium, L.
N. of a Daitya, MBh.; Pañcar.
of a son of Agnīdhra (= हिरण्-मय, q.v.), MārkP.
of a king of Kaśmīra, Rājat.
हिरण्य mfn. golden, made of gold, Mn.; MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1299,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरण्यं [हिरणेमव स्वार्थे यत्] 1 Gold; Ms. 2. 246, 8. 128. --2 Any vessel of gold; Ms. 2. 29. --3 Silver. --4 Any precious metal. --5 Wealth, property. --6 Semen virile. --7 A cowrie. --8 A particular measure. --9 A substance. --10 The thorn-apple (धत्तूर). --ण्या [] One of the seven tongues of fire. --Comp. --अक्षः N. of a celebrated demon, twin brother of Hiraṇyakaśipu. [On the strength of a boon from Brahman he became insolent and oppressive, seized upon the earth, and carried it with him into the depths of the ocean. Viṣṇu therefore became incarnate as a boar, killed the demon and lifted up the earth.] --कक्ष a. wearing a golden girdle. --कशिपुः N. of a celebrated king of demons. [He was a son of Kaśyapa and Diti, and by virtue of a boon from Brahman, he became so powerful that he usurped the sovereignty of Indra and oppressed the three worlds. He freely blasphemed the great god and subjected his son Prahrāda to untold cruelties for acknowledging Viṣṇu as the Supreme deity. But he was eventually torn to pieces by Viṣṇu in the form of Narasiṃha; see प्रह्राद]. --कोशः gold and silver (whether wrought or unwrought). --गर्भः {1} N. of Brahman (as born from a golden-egg). {2} N. of Viṣṇu. {3} the soul invested by the subtile body or सूक्ष्मशरीर q. v. --द a. giving or granting gold; Ms. 4. 230. --(दः) the ocean. --(दा) the earth. --नाभः the mountain Maināka. --बाहुः {1} an epithet of Śiva. {2} the river Śoṇa. --बिंदुः fire. --रेतस् m. {1} fire; R. 18. 25. {2} the sun. {3} N. of Śiva. {4} the Citraka or Arka plant. --वर्णा a river. --वाहः {1} the river Śoṇa. {2} N. of Śiva.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरण्य न० हिरणमेव स्वार्थे यत् । १ सुवर्णे २ धुस्तूरे अमरः । ३ रेतसि शब्दर० । ४ द्रव्ये ५ वराटके ६ अक्षये ७ मानभेदे ८ अकुप्ये मेदि० ९ रजते १० धने च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरण्यं, क्ली, (हर्य्यति दीप्यते इति । हर्य्य गति- कान्त्योः + “हर्य्यतेः कन्यन् हिर च ।” उणा ० ५ । ४४ । इति कन्यन् । हिरादेशश्च धातोः ।) सुवर्णम् । (यथा, मनुः । २ । २४६ । “क्षेत्रं हिरण्यं गामश्वं छत्रोपानहमासनम् । धान्यं शाकञ्च वासांसि गुरवे प्रीतिमावहेत् ॥”) तद्वैदिकपर्य्यायाः । हेम १ चन्द्रम् २ रुक्मम् ३ अयः ४ हिरण्यम् ५ पेशः ६ कृशनम् ७ लोहम् ८ कनकम् ९ काञ्चनम् १० भर्म्म ११ अमृतम् १२ मरुत् १३ दत्रम् १४ जातरूपम् १५ । इति पञ्चदश हिरण्यनामानि । इति वेदनिर्घण्टौ १ अध्यायः ॥ धुस्तूरम् । इत्य- मरः । २ । ९ । ९४ ॥ रेतः । द्रव्यम् । वराटः । अक्षयम् । मानभेदः । अकुप्यम् । इति मेदिनी ॥ रजतम् । धनम् । इति शब्दरत्नावली ॥ (पुं, गुग्गुलुविशेषः । तत्प्रकारो यथा, -- “महिषाक्षो महानीलः कुमुदः पद्म इत्यपि । हिरण्यः पञ्चमो ज्ञेयो गुग्गुलोः पञ्च जातयः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-539-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
हिरण्यकहिरण्यकंठहिरण्यकक्षहिरण्यकक्ष्यहिरण्यकर्णहिरण्यकर्ताहिरण्यकर्तृहिरण्यकवचहिरण्यकवचोद्भवहिरण्यकशिहिरण्यकशिपुहिरण्यकशिपुच्छेदिन्हिरण्यकशिपुदारणहिरण्यकशिपुहन्हिरण्यकशिपुहाहिरण्यकामधेनुहिरण्यकामधेनुदानहिरण्यकामधेनुदानप्रयोगहिरण्यकारहिरण्यकुक्षिहिरण्यकुब्जहिरण्यकुलहिरण्यकृतचूडहिरण्यकृत्हिरण्यकृष्णलहिरण्यकेतुहिरण्यकेशहिरण्यकेशिकारिकाहिरण्यकेशिन्हिरण्यकेशिशाखीयब्राह्मणहिरण्यकेशिश्रौतसूत्रहिरण्यकेशिसूत्रहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यानहिरण्यकेशीहिरण्यकेशीयाग्न्याधानपद्धतिहिरण्यकेश्यहिरण्यकेश्याह्निकहिरण्यकोशहिरण्यकोषहिरण्यखादि
🔁 जिनके अर्थ में "हिरण्य" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें