🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:32:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वर्ण
svarṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वर्ण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुवर्ण या सोना नामक बहुमूल्य धातु ।
२. पीत वर्ण का (स्वर्ण के रंग का) धतुरा ।
३. गौर सुवर्ण नाम का साग ।
४. नागकेसर ।
५. पुराणानुसार एक नदी का नाम ।
६. कामरूप देश की एक नदी का नाम ।
७. स्वर्णमुद्रा । सोने का सिक्का (को॰) ।
८. हरिवंश के अनुसार एक प्रकार की अग्नि (को॰) ।
९. गेरु । गैरिक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वर्ण m. (contracted from सु-वर्ण) a partic. Agni, Hariv.
स्वर्ण n. gold (as a weight = one Karṣa of gold), Yājñ.; Kāv.; Kathās. &c.
a kind of red chalk, R.
a kind of plant (accord. to L., ‘a kind of herb’, = गौर-सुवर्ण ‘the thorn-apple’, ‘a kind of cocoa palm’, and ‘the flower of Mesua Roxburghii’), BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1282,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वर्णं [सुष्ठु अर्णो वर्णो यस्य] 1 Gold. --2 A golden coin. --Comp. --अंगः the Āragvadha tree. --अरिः sulphur. --कणः, --कणिका a grain of gold. --काय a. golden-bodied. --(यः) N. of Garuḍa. --कारः, --कृत् a goldsmith. --गैरिकं a kind of red chalk. --चूडः {1} the blue jay. {2} a cock. --जं tin. --दीधितिः fire. --पक्षः N. of Garuḍa. --पद्मा the celestial Ganges. --पाठकः borax. --पुष्पः the Campaka tree. --बंधः a deposit of gold. --बिंदुः N. of Viṣṇu. --भृंगारः a golden vase. --माक्षिकं a kind of mineral substance. --यूथी --यूथिका yellow jasmine. --रेखा, --लेखा a streak of gold. --वणिज् m. {1} a goldmerchant. {2} a money-changer. --वर्णा turmeric.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1161-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वर्ण न० मुष्ठु आर्णो वर्णो यस्य । १ काञ्चने २ धुस्तूरे अमरः ३ नागकेशरे ४ गौरवर्णशाके च राजनि० । सुवर्णशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5384,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्वर्ण" आता है (60)
कनक सोना । सुवर्ण । स्वर्णहिरण सोना । स्वर्णरुक्म स्वर्ण । सोनाकर्बुर सोना । स्वर्णचामीकर सोना । स्वर्णसुवर्ण सोना । स्वर्णहिरण्य सोना । स्वर्णकार्तस्वर स्वर्ण । सोनातावीष सोना । स्वर्णभूत्तम सोना । स्वर्णदाक्षायण सोना । स्वर्णमृदुन्नक स्वर्ण । सोनालोहोत्तम स्वर्ण । सोनाऔजस सोना । तैजस । स्वर्णपुरुद सोना । स्वर्णवर्णि स्वर्ण । सोनाशतखंड सोना । स्वर्णपिंजान स्वर्ण । सोनापिंजाल स्वर्ण । सोनावह्निबीज स्वर्ण । सोना । विशेष—ब्रह्मवैवर्त पुराण के कृष्णजन्म खंड में स्वर्ण क…स्पर्शमणिप्रभव सोना । स्वर्णकनय पु संज्ञा पुं॰ सोना । स्वर्णरत्नवर स्वर्ण । सोनावरवर्ण स्वर्ण । सोनासुधातु सोना । स्वर्णसुरत्न सीना । स्वर्णचारुसार स्वर्ण । सोनानारजीवन स्वर्ण । सोनाश्रीमकुट सोना । स्वर्णसर्वसाधन सोना । स्वर्णरुद्ररोदन स्वर्ण । सोनारेकण स्वर्ण । सोनारै धन दौलत । संपत्तिदलप दलपति । मंडली या सेना का नायकहून तिरस्कार । अपमानहेम हिम । पाला । बर्फअभ्र मेघ । बादलपीयु काल । समयभर्म दे॰ 'भ्रम'विदल लाल रंग का सोनाहाटक महाभारत में वर्णित एक देश का नामजांबव जामुन का फल । जंबू फलदीप्त प्रज्वलित । जलता हुआसुरभि सुगंधकुसुंभ कुसुम । बर्रै । अग्निशिखाभृंगार सज्ञा पुं॰उज्ज्वल प्रीति । अनुराग । प्यारशातकुंभ कचनार का वृक्षहारिद्र एक प्रकार का विष जिसका पौधा हल्दी के समान होता है और जो हल्दी के खेतों…महाधन बहुमूल्य । अधिक मूल्य काअग्निभ अग्निसंबंधी नक्षत्र । कृत्तिकासुरार्ह हरिचंदनउज्ज्वलन प्रकाश । दीप्तिअग्निसंभव अग्नि द्वारा उत्पन्नअग्निवीर्य अग्नितुल्य पराक्रममहेश्वर महादेव । शंकर । शिवत्रिनेत्र महादेव । शिवभूरितेजस अग्निश्रीनिकेत लक्ष्मी का निवासस्थान, वैकुंठसोना सुंदर उज्वल पीले रंग की एक प्रसिद्ध बहुमूल्य धातु जिसके सिक्के और गहने…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें