🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:23:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुरभि
surabhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रिय सुगन्ध के नाम (1.5.12) घ्राणतर्पण · इष्टगन्ध · सुगन्धि
वसन्त के नाम (1.4.20) पुष्पसमय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुरभि १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सुगंध ।
२. वसंत काल । चैत्र मास ।
३. सोना । स्वर्ण ।
४. गंधक ।
५. चंपक । चंपा ।
६. जायफल ।
७. कदंब ।
८. बकुल । मौलसिरी ।
९. शमी । सफेद कीकर ।
१०. कणगुग्गुल ।
११. गंधतृण । रोहिस घाम ।
१२. राल । धूना ।
१३. कपित्थ । गंधफल ।
१४. बर्बर चंदन ।
१५. वह अग्नि जो यज्ञयूप की स्थापना में प्रज्वलित की जाती है ।
१६. जातीफल । जायफल (को॰) ।
१७. सुगंधित वस्तु (को॰) ।
सुरभि २ संज्ञा स्त्री॰
१. पृथ्वी ।
२. गौ ।
३. गाय़ों की अधिष्ठात्री देवी तथा गो जाति की आदि जननी ।
४. कार्तिकेय की एक मातृका का नाम ।
५. सुरा । शराब ।
६. गंगापत्री ।
७. वन- मल्लिका । सेवती ।
८. तुलसी ।
९. शल्लकी । सलई ।
१०. रुद्र- जटा ।
११. एलवालुक । एलुवा ।
१२. सुगंधि । खुशबु ।
१३. पूर्व दिशा (को॰) ।
सुरभि ३ वि॰
१. सुगंधित । सुवासित ।
२. मनोरम । सुंदर । प्रिय ।
३. ख्यात । प्रसिद्ध मशहूर (को॰) ।
४. बुद्धिमान । ज्ञानवान् । विद्वान् (को॰) ।
५. उत्तम । श्रेष्ठ । बढ़िया ।
६. सदाचारी । सदभावयुक्त । गुणवान् ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—रभि See s.v.
सु-रभि mf(इस्, or ई)n. (prob. fr. 5. सु + √ रभ्, = ‘affecting pleasantly’) sweet-smelling, fragrant, RV. &c. &c.
charming, pleasing, lovely, RV.; AV.; AitBr.
famous, celebrated, Kāvyād. ii, 176
best, excellent, L.
good, virtuous, L.
friendly, a friend, W.
सु-रभि m. fragrance, perfume, any sweet-smelling substance, L.
N. of various fragrant plants and substances (accord. to L. ‘Michelia Champaka; Nauclea Cadamba; a kind of jasmine; nutmeg’ &c. &c.), Suśr.
the season of spring, Kāv.
the month Caitra, L.
a fire lighted at the fixing of the sacrificial post, L.
सु-रभि f(इ also ई). N. of various plants (Boswellia, Thurifera; Prosopis Spicigera or Mimosa Suma &c.), L.
spirituous liquor (cf. सुरा; v.l. मुरा), L.
N. of a fabulous cow (daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa, mother of cattle and of the Rudras, sometimes considered as one of the Mātṛs or as the cow of plenty; सुरभेः सुताः, ‘the children of Surabhi’ i.e. ‘cattle’), MBh.; Kāv. &c. (IW. 519)
any cow (accord. to L. ‘a brown cow’), Vās.
the earth, L.
सु-रभि (इ), n. a fragrant smell or substance, perfume, ŚBr.; GṛŚrS.; ChUp.; R.
सु-रभि m. sulphur, L.
gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1232,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सुरभि a. 1 Sweet-smelling, fragrant, odorous; पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः Ś. 1. 3, Me. 16, 21, 32. --2 Pleasing, agreeable. --3 Shining, handsome; तां सौरभेयीं सुरभिर्यशोभिः R. 2. 3. --4 Beloved, friendly. --5 Celebrated, famous. --6 Wise, learned. --7 Good, virtuous. --भिः 1 Fragrance, odour, perfume. --2 Nutmeg. --3 Resin of Sāla, or resin in general. --4 The Campaka tree. --5 The Śamī tree. --6 The Kadamba tree. --7 A kind of fragrant grass. --8 The season of spring; V. 2. 20. --9 The month of Chaitra. --10 The Bakula tree. --f. 1 The gum olibanum tree. --2 The sacred basil. --3 Jasmine. --4 A sort of perfume or fragrant plant. --5 Spirituous liquor. --6 The earth. --7 A cow. --8 N. of the fabulous cow of plenty; सुतां तदीयां सुरभेः कृत्वा प्रतिनिधिं R. 1. 81, 75. --9 N. of one of the Mātṛs. --10 The east. --n. 1 A fragrant smell, perfume, fragrance. --2 Sulphur. --3 Gold. --Comp. --घृतं fragrant butter, well-seasoned ghee. --त्रिफला {1} nutmeg. {2} cloves. {3} areca nut. --त्वच् f. large cardamoms. --दारुः the Sarala tree. --पत्रा the rose-apple. --बाणः an epithet of Cupid. --मासः the spring. --मुखं the commencement of spring. --स्रवा the gum olibanum tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1132-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुरभि न० सु + रभ--इन् । १ स्वर्णे २ गन्धाश्मनि च शब्दर० ३ मुन्दरे ४ साधुगन्धे पु० धरणिः ५ सुगन्धे अमरः ६ चम्पके ७ जातीफले ८ वसन्ते ऋतौ मेदि० “स सुरभिं सुरभिं सुमनोभरैरिति” माघः । ९ शमीवृक्षे १० कदम्बे ११ कण- नुग्गुलौ १२ गन्धतृणे १३ बकुलवृक्षे १४ राले राजनि० १५ चैत्रे मासि १६ पण्डिते धरणिः १७ गन्धफले पु० शब्दर० । १८ शल्लक्यां १९ रुद्रजटायां २० मातृकाभेदे २१ गवि २२ सु(सु)रायां स्त्री मेदि० २३ वनमालिकायां २४ तुल- स्यां २५ प्राच्यां स्त्री राजनि० २६ पृपिव्यां २७ गवां मातरि च खी वा ङीप् । २८ सङ्गन्धयुक्ते २९ मनोहरे त्रि० मेदि० ३० सिख्याते ३१ धीरे च त्रि० धरणिः । सुरमिश्च कश्यप- पत्वीभेदः । “सुरभिर्विनता चैव ताम्रा क्रोधवशा इरा [] हरिवं० ३अ० कश्यपपत्नीकथने । तस्याश्च द्वे कन्ये रो- हिणी गन्धर्वी च “तथा दुहितरो राजन्! सुरभिर्वै व्य- जायत । रोहिणी चैव भद्रां तु गन्धर्वीं च रजस्वलाम् । रोहिण्यां जज्ञिरे गावः गन्धर्व्यां वाजिनः सुराः” भा० आ० ६६ अ० तस्याश्च रोहिणीरूपगोमातृजन- नात् गोमातृत्वेन । ब्रह्मवै० प्र० ४४ अ० । “गवामधिष्ठातृ- देवो गवासाद्या नवां प्रसूः । गवां प्रधाना सरभी गो- लोके सा समुद्भवा” इति गवाद्यत्वमुक्तम् । सर्वतः स्त्रियां वा ङीप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5317-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें