🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:57:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अभ्र
abhra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अभ्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेघ । बादल ।
२. आकाश ।
३. अभ्रक धातु ।
४. स्वर्ण । सोना ।
५. नागरमोया ।
६. गणित में शून्य ।
७. कपूर (को॰) ।
८. बेत वेत्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्र n. (sometimes spelt अब्भ्र, according to the derivation अब्-भ्र, ‘water-bearer’; cf. Comm. on ChUp. ii, 15, 1) (rarely m., AV. ix, 6, 47 and TS.) cloud, thunder-cloud, rainy weather, RV. &c.
sky, atmosphere, Śiś. ix, 3
(in arithmetic) a cypher
[NBD.] dust, AV. xi, 3, 6
(in med.) talc, mica
gold, L.
camphor, L.
the ratan (Calamus Rotang), L.
Cyperus Rotundus, L.;
अभ्र [cf. Gk. ὄμβρος & Lat. imber.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (79,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अभ्रं [अभ्-अच्; but more correctly अप्-भृ; अपो बिभर्ति, भृ-क; अभ्रं अब्भरणात् Nir. being filled with water] 1 A cloud; अग्निर्वै धूमो जायते धूमादभ्रमभ्राद् वृष्टिः Śat. Br.; अभ्रं वा अपां भस्म; धूमो भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्षति Ch. Up. (these quotations show the conception of the ancient Ṛṣis about the formation of clouds). --2 Atmosphere, sky; परितो विपांडु दधदभ्रशिरः Śi. 9. 3, see अभ्रंलिह &c. --3 Talc, mica. --4 Gold. --5 Camphor. --6 A kind of reed; Calamus Rotang. --7 Cyperus Rotundus (मुस्ता). --8 (In arith.) A zero or cypher. [cf. L. imber; Gr. ombros, appros; Zend awra, Pers. abr.] --Comp. --अवकाशः clouds as the only shelter; fall of rain. --अवकाशिक, --काशिन् a. exposed to the rain (and so practising penance), not seeking shelter from the rain; Ms. 6. 23. --उत्थः ‘sky born’, the thunderbolt of Indra. --कूटं a peak of a (mountain-like) cloud. --गंगा the heavenly river; K. 50. --घनः a mass of clouds; R. 13. 77. --जा a. Ved. born from clouds, caused by vapours. --नागः one of the elephants supporting the globe; N. of Airāvata. --पथः {1} atmosphere. {2} balloon. --पिशाचः, --चकः ‘sky-demon’, epithet of Rāhu. --पुष्पः N. of a cane (Mar. वेत) Calamus Rotang. --(ष्पं) {1} water. {2} ‘a sky flower’, anything impossible, a castle in the air. --प्रुष् (ट्) f. [] sprinkling of clouds, rain. --मांसी N. of a plant (जटामांसी). --मातंगः Indra's elephant, Airāvata. --माला, --वृंदं a line, succession, or mass of clouds; R. 7. 69, 13. 76, 16. 25. --रोहं the lapis lazuli. --लिप्ती {1} sky covered with a few clouds. {2} a woman smeared with mustā grass. --वर्ष a. Ved. rained upon, sprinkled with water. --(र्षः) downpour of rain. --वाटिकः, --का N. of a tree (आम्रातक). --विलायं ind. just as clouds melt away; Ki. 11. 79.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0148-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अब्भ्र(भ्र) न० अपोबिभर्त्तिक अभ्र गतौ-अच् वा वा द्वित्वम् । १ मेघे “अ(भ्रा)ब्भ्राणि विभ्राणमुमाङ्गसङ्गेति” माघः । २ मेघनामायां मुस्तायाम्, (आभ) ३ धातुभेदे च । मेघ- नुल्याकारत्वात्तस्य तथात्वम् । ४ मेघाधारे आकाशे न० ।
अभ्र अतौ भ्वादि० पर० सक० सेट् । अभ्रति आभ्रीत् आनभ्र अभ्रम् “तेष्वसौ दन्दशूकारिर्वनेष्वानभ्र निर्भयः” भट्टिः ।
अभ्र न० अभ्र--अच् । १ मेघे २ मुस्तके ३ आकाशे च अब्भ्र- शब्देऽधिकं दृश्यम् । “तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्र- दर्शने” मनुः “अभ्रं लिहाग्रं रविमार्गभङ्गम्” भट्टिः । “वर्षात्ययेन रुचमभ्रघनादिवोन्दोः” रघुः कुर्व्वादिगण- पाठात् तन्नामके ऋषिभेदे पु० । तस्य अपत्यम् कुर्वादि० ण्य । अभ्र्यः तदपत्ये पुंस्त्री । अभ्रमिवाचरति क्यङ् अभ्रायते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0273,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अभ्र गत्यां । इति कविकल्पद्रुमः ॥ ओष्ठवर्गचतु- [] र्थोपधः । अभ्रति । इति दुर्गोदासः ।
अभ्रं, क्ली, (अपोबिभर्त्ति इति अप + भृ + क ।) मेघः । आकाशं । स्वर्णं । अभ्रकघातुः । इति मेदिनी ॥ उपधातुविशेषः । तस्योत्पत्तिनाम- लक्षणगुणाः । “पुरा बधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतं । विस्फुलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः ॥ ते निपेतुर्घनघ्वानाच्छिखरेषु महीभृतां । तेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकं ॥ तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमभ्ररवोद्भवात् । गगनाद्विलितं यस्माद्गगनञ्च ततो मतं ॥ विप्रक्षत्त्रियविट्शूद्रभेदात्तत् स्याच्चतुर्व्विधं । क्रमेणैव सितं रक्तं पीतं कृष्णञ्च वर्णतः ॥ प्रशस्यते सितं तारे रक्तं तत्तु रसायने । पीतं हेमनि कृष्णन्तु गदेषु भूतयेऽपि च ॥ पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रञ्चेति चतुर्विधं । मुञ्चत्यग्नौ विनिःक्षिप्तं पिनाकं दलसञ्चयं ॥ अज्ञानाद्भक्षणात्तस्य महाकुष्ठप्रदायकं । दर्दुरं स्वग्निनिःक्षिप्तं कुरुते दर्दुरध्वनिं ॥ गोलकान् बहुशः कृत्वा स स्यान्मृत्युप्रदायकः । नागन्तु नागवद्वह्नौ फुत्कारं परिमुञ्चति ॥ तद्भक्षितमवश्यन्तु विदधाति भगन्दरं । वज्रन्तु वज्रवत्तिष्ठेत्तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत् ॥ सर्व्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युहृत् । अभ्रमुत्तरशैलोत्थं बहुसत्वं गुणाधिकं ॥ दक्षिणाद्रिभवं स्वल्पसत्वमल्पगुणप्रदं” ॥ * ॥ मारिताभ्रगुणाः । “अभ्रं कषायं मधुरं सुशीत- मायुष्करं धातुविवर्द्धनञ्च । हन्यात्त्रिदोषं व्रणमेहकुष्ठं प्लीहोदरग्रन्थिविषकृमींश्च ॥” “रोगान् हन्ति द्रढयति वपुर्वीर्य्यवृद्धिं विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयति शतं योषितां नित्यमेव । दीर्घायष्कान् जनयति सुतान्विक्रमैः सिंहतुल्यान् मृत्योर्भीतिं हरति सततं सेव्यमानं मृताभ्रं” ॥ * ॥ अशोधिताभ्रदोषाः । “पीडां विधत्ते विविधां नराणां कुष्ठं क्षयं विदञ्च शोथं । हृत्पार्श्वपीडाञ्च करोत्यशुद्ध- मभ्रं ह्यसिद्धं गुरुतापदं स्यात्” ॥ * ॥ अस्य शोधनविधिर्यथा । “कृष्णाभ्रकं धमेद्वह्नौ ततः क्षीरे विनिःक्षिपेत् । भिन्नपत्रन्तु तत् कृत्वा तण्डुलीयाम्लजैर्द्रवैः ॥ भावयेदष्टयामं तदेवमभ्रं विशुध्यति” ॥ * ॥ तस्य मारणं यथा ॥ “कृत्वा धान्याभ्रकं तच्च शोधयित्वाथ मर्दयेत् । अर्कक्षीरैर्दिनं खल्ले चक्राकारञ्च कारयेत् ॥ वेष्टयेदर्कपत्रैश्च सम्यग्गजपुटे पचेत् । पुनर्म्मर्द्यं पुनः पाच्यं सप्तवारान् पुनः पुनः ॥ ततो वटजटाक्वाथैस्तद्वद्देयं पुटत्रयं । म्रियते नात्र सन्देहः प्रयोज्यं सर्व्वकर्म्मसु ॥ तुल्यं धृतं मृताभ्रेण लौहपात्रे विपाचयेत् । [] घृते जीर्णे तदभ्रन्तु सर्व्वयोगेषु योजयेत्” ॥ * ॥ तत्र धान्याभ्रस्य विधिः । “पादांशसलिलं युक्तमभ्रं बद्ध्वाथ कम्बले । त्रिरात्रं स्थापयेन्नीरे तत् क्लिन्नं मर्दयेत् करैः ॥ कम्बलाद्गलितं सूक्ष्मं बालुकारहितञ्च यत् । तद्धान्याभ्रमिति प्रोक्तमभ्रमारणसिद्धये” ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-080-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें