🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:08:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गगन
gagana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गगन संज्ञा पुं॰ [सं॰] आकाश । मुहा॰—गगन खेलना = बहते हुए पानी या नदी आदि का उछलना । गगन होना = पक्षी या गुड्डी आदि का बहुत ऊपर आकाश में जाना । यौ॰—गगनध्वग । गगनध्वज । गगनेचर । गगनोल्मुक ।
२. शून्य स्थान ।
३. छप्पय छंद का एक भेद जिसमें बारह गुरु और १२९ लघु, कुल १४० वर्णा या १५२ मात्राएँ अथवा १२ गुरु और १२४ लघु, कुल १ ६ वर्ण या १४८ मात्राएँ होती हैं ।
४. अबरक ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गगन n. the atmosphere, sky, firmament, R.; Suśr.; Ragh.; NārUp. &c.
talc, Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (341,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गगनं(णं) (Some suppose गगण to be an incorrect form, as is observed by a writer: --फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छंति बर्बराः) 1 The sky, atmosphere; अवोचदेनं गगनस्पृशा रघुः स्वरेण R. 3. 43; गगनमिव नष्टतारं Pt. 5. 6; सोयं चद्रंः पतति गगनात् Ś. 4. v. l.; Śi. 9. 27. --2 (In math.) A cypher. --3 Firmament. --4 Heaven. --Comp. --अग्रं the highest heavens. --अंगना a heavenly nymph, an Apsaras. --अध्वगः {1} the sun. {2} a planet. {3} a celestial being. --अंबु n. rain-water. --उल्मुकः the planet Mars. --कुसुमंपुष्पं ‘sky-flower’; i. e. any unreal thing, an impossibility; see खपुष्प. --गतिः {1} a deity. {2} a celestial being; Me. 46. {3} a planet. --चर (also गगनेचर) a. moving in the air. --(रः) {1} a bird. {2} a planet. {3} a heavenly spirit. {4} a lunar mansion. {5} the zodiac (राशिचक्र). --ध्वजः {1} the sun. {2} a cloud. --विहारिन् a. moving or ranging in the sky; H. 1. 21. (--m.) {1} a luminary. {2} the sun. {3} a celestial being. --सद् a. dwelling in the air. (--m.) a celestial being; Śi. 4. 53. --सिंधुः f. an epithet of the Ganges. --स्थ, --स्थित a. situated in the sky. --स्पर्शनः {1} air, wind. {2} N. of one of the eight Maruts.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0446-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गगन न० गम--युच् गोऽन्तादेशः । णत्वं प्रामादिकम् “फाल्गुने गगने फेने णत्वमिच्छन्ति वर्वराः” इत्युक्तेः । १ आकाशे २ शून्याङ्को । ३ लग्नापेक्षया दशमराशौ तस्य उदितराश्यपेक्षया स्वस्वस्तिकस्थितत्वात् तथात्वं तथा हि पूर्वस्यामेव राशीनामुदयेन ततः मप्तमराश्युदये तस्य अस्तम् दशमराशिस्तु तदा स्वस्वस्तिकस्थितः इति तस्य [] मूर्द्धस्थाकाशस्थितत्वात् तथात्वम् । तद्गुणादेः आकाश- शब्दे ५९२ पृ० विवृतिः । सुश्रुते देहस्य पाञ्चभौति- कत्वाङ्गीकारेण “आन्तरीक्षास्तु शब्दः शब्देन्द्रियं सर्वच्छिद्रसमूहो विविक्तता चेति” देहस्थाकाशधर्म्मा उक्ताः “पृथिव्यप्तेजो वाय्वाकाशानां समुदायात् द्रव्याभिनि- र्वृत्तिः” इत्युपक्रम्य द्रव्यगता गगनजधर्म्मास्तत्रोक्ता यथा “श्लक्ष्णसूक्ष्ममृदुव्यवायिविविक्तमव्यक्तरसं शब्दबहुलमा- काशीयम् तन्मार्द्दवशौषिर्य्यलाघवकरम्” । तथाकाशगुण- भूमिष्ठंसंशमनम्” इत्युपक्रम्य भूतविशेषसाचिव्येन घातु- विशेषसंशमनकारित्वं तस्य दर्शितं सुश्रुतेन यथा “खते जोऽनिलजैः श्मेष्मा शममेति शरीरिणाम् । वियत्पब- नजाताभ्यां वृद्धिमाप्नोति मारुतः” “तस्याकाशगुण- भूयिष्ठं मृदुत्वम्” इति च । तस्य धर्म्मविशेषाः भा० शा० उक्ता यथा “आकाशस्य गुणः शब्दोव्यापित्वम् छिद्रमेव च । अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता । अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च” । “गगबं गणा- धिपतिमूर्त्तिरिति” माघः । “अवोचदेनं गगनस्पृशा (स्वरेण) रघुः । “प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमाव र्ज्य- दृष्टीः” मेघ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2482-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गगनं, क्ली, (गं गानं शब्दात्मकं गुणं गच्छति यद्वा गकारं भूतेषु प्रथमभूतत्वात् प्राधान्यं गच्छति । यद्वा गच्छन्त्यस्मिन् देवादय इति । “गमेर्गश्च ।” उणां । २ । ७७ । इति युच् गश्चान्तादेशः ।) आकाशम् । इत्यमरः । १ । २ । १ ॥ (यथा मेघदूते । ४८ । “प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥”) तत्पर्य्यायः । अमरोक्तपर्य्यायाः आकाशशब्दे द्रष्टव्याः ॥ (तेभ्यः परम् ।) वर्हिः १९ धन्व २० आपः २१ पृथिवी २२ भूः २३ स्वयम्भूः २४ अध्वा २५ सगरः २६ ससुद्रः २७ अध्वरः २८ । इति वेदनिघण्टौ १ अध्यायः ॥ * ॥ “आकाशं प्रथमं भूतं श्रोत्रमध्यात्ममुच्यते । अधिभूतं तथा शब्दो दिशस्तत्राधिदैवतम् ॥” इत्याश्वमेधिकपर्व्व ॥ तस्य गुणाः । शब्दः १ व्यापृत्त्वम् २ छिद्रता ३ अनाश्रयम् ४ अनालम्बम् ५ आश्रयान्तर- शून्यम् । अव्यक्तम् ६ रूपस्पर्शशून्यत्त्वात् । अधि- कारिता ७ द्रव्यान्तरानारम्भकत्वम् । अप्रती- घातिता ८ भूतत्वम् ९ श्रोत्रेन्द्रियोपादानत्वात् । विकृतानि १० देहान्तर्गतच्छिद्राणि । तद्यथा, -- “आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापृत्त्वं छिद्रमेव च । अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता ॥ अप्रतीघातिता चैव भूतत्वं विकृतानि च । गुणाः पञ्चाशतः प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभूतता ॥” पञ्चानां भूतानां आत्मा प्राप्तिः स्वकं स्वरूपं तत्र लक्षिता । इति मोक्षधर्म्मः ॥ (गगनात् पतिताम्बुगुणविशेषो यथा, -- “गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने । बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम् ॥ रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् ॥” इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्यायः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-285-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गगन" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें