🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:41 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नभ
nabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नभ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नभन्]
१. पंच तत्व में से एक । आकाश । आसमान । पर्या॰—आकाश । गगन । ब्योम ।
२. शून्य स्थान । आकाश ।
३. शून्य । सुन्ना । सिफर ।
४. श्रावण मास । सावन का महीना ।
५. भादों का महीना । उ॰—नभसित हरिब्रत करो नरेशा ।—रघुनाथ (शब्द॰) ।
६. आश्रय । आधार ।
७. पास । निकट । नजदीक । उ॰— नभ आश्रय नभ भाद्रपद नभ श्रावण को मास । नभ अकाश नभ निकट ही घट घट रमा निवास ।—नंददास (शब्द॰) ।
८. राजा नल के एक पुत्र का नाम ।
९. हरिवंश के अनुसार रामचंद्र के वंश के एक राजा का नाम ।
१०. हरिवंश के अनुसार चाक्षुस मुनि के एक पुत्र का नाम ।
११. चाक्षुस मन्वंतर के सप्तर्षियों में से एक का नाम ।
१२. शिव । महादेव ।
१३. अभ्रक ।
१४. जल ।
१५. जन्मकुंडली में लग्न स्थान से दसवाँ स्थान ।
१६. मेघ । बादल ।
१७. वर्षा ।
१८. मृणाल सूत्र । कमल की जड़ के सूत्र या सुतला ।
१९. विष- तंतु ।
२०. वाष्प । कुहरा (को॰) ।
२१. जीवन की अवधि । आयु (को॰) ।
२२. घ्राण (को॰) ।
नभ २ वि॰ [सं॰] हिंसक ।
नभ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नमस्]
१. नमस्व ।
२. त्याग ।
३. अन्न ।
४. वज्र ।
५. यज्ञ । स्तोत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभ m. (rather fr. √ नभ् denoting ‘bursting forth’ or ‘expanding’ than fr. √ नह् ‘connecting’, scil. heaven and earth) the sky, atmosphere (= नभस्), L.
the month Śrāvaṇa, Car.
N. of a son of Manu Svārociṣa or of the 3rd M˚ (together with Nabhasya), Hariv.
of one of 7 sages of the 6th Manv-antara, ib.
of a demon (son of Vipra-citti by Siṃhikā), ib.; VP.
of a son of Nala (Niṣadha) and father of Puṇḍarīka (cf. नभस्), Hariv.; BhP.
नभः in comp. for ˚भस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभ a. Killing, hurting. --भः The month Śrāvaṇa. --भं The sky, atmosphere. --भा A spitting-pot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभ हिंसायां निघण्टुः भ्वा० आत्म० सक० सेट् । नमते अन- भिष्ट नेभे । णभ हिंसे इत्यस्य णोपदेशत्वात् सति- निमित्ते णत्वम् नास्येति भेदः । तत्र धातौ आर्षस्तङ् इत्यशुद्धम् तस्य अनुदात्तेत्त्वेन आत्मनेपदित्वात् ।
नभ त्रि० नभ--हिंसायां पचा० अच् । १ हिंसके २ श्रावणे मासि पु० शब्दर० । तस्य वृष्ट्या कीटादिहिंसकत्वात् तथात्वम् । ३ आकाशे न० नभौकसशब्दे दृश्यम् । हिंसितसर्वप्राणिनां तेनैव गमनात्तस्य तथात्वम् । चाक्षुषमन्वन्तरे ४ सप्तर्षिभेदे [] “भृगुर्नभो विबस्वांश्च” हरिवं० ७ अ० चाक्षुषमन्वतरोक्तौ । स्वारोचिषमनोः ५ पुत्रभेदे “प्रथितश्च नभस्यश्च नभ ऊर्जस्तथैव च” हरिवं० ७ अ० स्वारोचिषमन्वन्तरोक्तौ । रामवंश्ये राजभेदे “निषधस्य नलः पुत्री ननः पुत्री नलस्यतु” हरिवं० रामवंश्योक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3964,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभः, पुं, (नभति हिनस्ति कीटादीनिति । नभ हिंसायाम् + पचाद्यच् ।) श्रावणमासः । इति शब्दरत्नावली ॥ (द्वितीयमनोः स्वारोचिषस्य पुत्त्रविशेषः । इति हरिवंशे । ७ । १४ ॥ तृतीय- मन्वन्तरदेवविशेषः । इति च तत्रैव । ७ । १९ ॥ कुशप्रपौत्त्रनलस्य पुत्त्रं । इति च हरिवंशे । १५ । २७ ॥)
नभः, [स्] क्ली, (नह्यते मेघैरिति । नह बन्धने + “नहेर्दिवि भश्च ।” उणां ४ । २१० । इति असुन् भश्चान्तादेशः ।) आकाशम् । इत्यमरः । १ । २ । १ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ३७ । “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-826-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नभ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें