🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:47:58 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नभ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नभ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नभ

अर्थ: अच् श्रावण मास

व्युत्पत्ति: नभ् +

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. नभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नभ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानभःनभौनभाः
द्वितीयानभम्नभौनभान्
तृतीयानभेननभाभ्याम्नभैः
चतुर्थीनभायनभाभ्याम्नभेभ्यः
पञ्चमीनभात् / नभाद्नभाभ्याम्नभेभ्यः
षष्ठीनभस्यनभयोःनभानाम्
सप्तमीनभेनभयोःनभेषु
सम्बोधनहे नभहे नभौहे नभाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नभ
नभ
nabha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नभ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नभन्]
१. पंच तत्व में से एक । आकाश । आसमान । पर्या॰—आकाश । गगन । ब्योम ।
२. शून्य स्थान । आकाश ।
३. शून्य । सुन्ना । सिफर ।
४. श्रावण मास । सावन का महीना ।
५. भादों का महीना । उ॰—नभसित हरिब्रत करो नरेशा ।—रघुनाथ (शब्द॰) ।
६. आश्रय । आधार ।
७. पास । निकट । नजदीक । उ॰— नभ आश्रय नभ भाद्रपद नभ श्रावण को मास । नभ अकाश नभ निकट ही घट घट रमा निवास ।—नंददास (शब्द॰) ।
८. राजा नल के एक पुत्र का नाम ।
९. हरिवंश के अनुसार रामचंद्र के वंश के एक राजा का नाम ।
१०. हरिवंश के अनुसार चाक्षुस मुनि के एक पुत्र का नाम ।
११. चाक्षुस मन्वंतर के सप्तर्षियों में से एक का नाम ।
१२. शिव । महादेव ।
१३. अभ्रक ।
१४. जल ।
१५. जन्मकुंडली में लग्न स्थान से दसवाँ स्थान ।
१६. मेघ । बादल ।
१७. वर्षा ।
१८. मृणाल सूत्र । कमल की जड़ के सूत्र या सुतला ।
१९. विष- तंतु ।
२०. वाष्प । कुहरा (को॰) ।
२१. जीवन की अवधि । आयु (को॰) ।
२२. घ्राण (को॰) ।
नभ २ वि॰ [सं॰] हिंसक ।
नभ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नमस्]
१. नमस्व ।
२. त्याग ।
३. अन्न ।
४. वज्र ।
५. यज्ञ । स्तोत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभ m. (rather fr. √ नभ् denoting ‘bursting forth’ or ‘expanding’ than fr. √ नह् ‘connecting’, scil. heaven and earth) the sky, atmosphere (= नभस्), L.
the month Śrāvaṇa, Car.
N. of a son of Manu Svārociṣa or of the 3rd M˚ (together with Nabhasya), Hariv.
of one of 7 sages of the 6th Manv-antara, ib.
of a demon (son of Vipra-citti by Siṃhikā), ib.; VP.
of a son of Nala (Niṣadha) and father of Puṇḍarīka (cf. नभस्), Hariv.; BhP.
नभः in comp. for ˚भस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (527,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नभ a. Killing, hurting. --भः The month Śrāvaṇa. --भं The sky, atmosphere. --भा A spitting-pot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0607-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभ हिंसायां निघण्टुः भ्वा० आत्म० सक० सेट् । नमते अन- भिष्ट नेभे । णभ हिंसे इत्यस्य णोपदेशत्वात् सति- निमित्ते णत्वम् नास्येति भेदः । तत्र धातौ आर्षस्तङ् इत्यशुद्धम् तस्य अनुदात्तेत्त्वेन आत्मनेपदित्वात् ।
नभ त्रि० नभ--हिंसायां पचा० अच् । १ हिंसके २ श्रावणे मासि पु० शब्दर० । तस्य वृष्ट्या कीटादिहिंसकत्वात् तथात्वम् । ३ आकाशे न० नभौकसशब्दे दृश्यम् । हिंसितसर्वप्राणिनां तेनैव गमनात्तस्य तथात्वम् । चाक्षुषमन्वन्तरे ४ सप्तर्षिभेदे [] “भृगुर्नभो विबस्वांश्च” हरिवं० ७ अ० चाक्षुषमन्वतरोक्तौ । स्वारोचिषमनोः ५ पुत्रभेदे “प्रथितश्च नभस्यश्च नभ ऊर्जस्तथैव च” हरिवं० ७ अ० स्वारोचिषमन्वन्तरोक्तौ । रामवंश्ये राजभेदे “निषधस्य नलः पुत्री ननः पुत्री नलस्यतु” हरिवं० रामवंश्योक्तौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3964,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नभः, पुं, (नभति हिनस्ति कीटादीनिति । नभ हिंसायाम् + पचाद्यच् ।) श्रावणमासः । इति शब्दरत्नावली ॥ (द्वितीयमनोः स्वारोचिषस्य पुत्त्रविशेषः । इति हरिवंशे । ७ । १४ ॥ तृतीय- मन्वन्तरदेवविशेषः । इति च तत्रैव । ७ । १९ ॥ कुशप्रपौत्त्रनलस्य पुत्त्रं । इति च हरिवंशे । १५ । २७ ॥)
नभः, [स्] क्ली, (नह्यते मेघैरिति । नह बन्धने + “नहेर्दिवि भश्च ।” उणां ४ । २१० । इति असुन् भश्चान्तादेशः ।) आकाशम् । इत्यमरः । १ । २ । १ ॥ (यथा, मनुः । ४ । ३७ । “नेक्षेतोद्यन्तमादित्यं नास्तं यान्तं कदाचन । नोपसृष्टं न वारिस्थं न मध्यं नभसो गतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-826-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नभ" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नभनभ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: नभ् + अच्)
अन्य सम्भावना: नभ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नभ 📚 ➤ अच् श्रावण मास

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नभ 📚पंच तत्व में से एक । आकाश । आसमान । पर्या॰—आकाश । गगन । ब्योम🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • नभ: नभ् + अच् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें