🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:35:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिरण
hiraṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
हरिण (3.3.57)
कुतप (3.3.140) दिन
कमल (3.3.203)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिरण १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना । स्वर्ण ।
२. शुक्र । वीर्य ।
३. कौड़ी । कपर्दिका ।
हिरण पु ‡ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हरिण]दे॰ हिरन, 'हरिण' ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरण n. (= हिरण्य) gold, L.
semen, L.
a cowry, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1299,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरणं [हृ-ल्युट् नि˚] 1 Gold. --2 Semen. --3 A cowrie.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरण न० हृ--ल्युट् नि० । १ रेतसि २ स्वर्णे ३ वराटके च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरणं, क्ली, रेतः । स्वर्णम् । वराटकः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-539-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
हिरणाखीहिरणिन्हिरण्मयहिरण्यहिरण्यकहिरण्यकंठहिरण्यकक्षहिरण्यकक्ष्यहिरण्यकर्णहिरण्यकर्ताहिरण्यकर्तृहिरण्यकवचहिरण्यकवचोद्भवहिरण्यकशिहिरण्यकशिपुहिरण्यकशिपुच्छेदिन्हिरण्यकशिपुदारणहिरण्यकशिपुहन्हिरण्यकशिपुहाहिरण्यकामधेनुहिरण्यकामधेनुदानहिरण्यकामधेनुदानप्रयोगहिरण्यकारहिरण्यकुक्षिहिरण्यकुब्जहिरण्यकुलहिरण्यकृतचूडहिरण्यकृत्हिरण्यकृष्णलहिरण्यकेतुहिरण्यकेशहिरण्यकेशिकारिकाहिरण्यकेशिन्हिरण्यकेशिशाखीयब्राह्मणहिरण्यकेशिश्रौतसूत्रहिरण्यकेशिसूत्रहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्यानहिरण्यकेशीहिरण्यकेशीयाग्न्याधानपद्धतिहिरण्यकेश्य
🔁 जिनके अर्थ में "हिरण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें