🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:33:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिरण्मय
hiraṇmaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिरण्मय १ वि॰ [सं॰]
१. सुनहरा । स्वर्णिम ।
२. सोने का बना हुआ । स्वर्णनिर्मित ।
हिरण्मय २ संज्ञा पुं॰
१. हिरण्यगर्भ । ब्रह्मा ।
२. एक ऋषि का नाम ।
३. जंबु द्धीप के नौ खंड़ों या वर्षों में से जो श्वेत और श्रृंगवान् पर्वततों के बीच कहा गया है ।
४. भागवत के अनुसार उक्त कंड या वर्ष का शासक, अग्नीध्र का पुत्र ।
हिरण्मय कोश संज्ञा पुं॰ [सं॰] आत्मा के सात आवरणों में से अंतिम आवरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरण्-मय mf(ई)n. (for हिरण्य-मय) golden, gold-coloured, TS. &c. &c.
हिरण्-मय m. N. of Brahmā. (see हिरण्य-गर्भ), L.
of a Ṛṣi, MBh.
of a son of Agnīdhra and ruler of a Varṣa, BhP.
हिरण्-मय m. n. one of the 9 Varṣas or divisions of the continent (said to be between the mountainous ranges Śveta and Śṛṅga-vat; see वर्ष and श्वेत), Pur.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1299,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिरण्मय a. (यी f.) Made of gold, golden; हिरण्मयी सीतायाः प्रतिकृतिः U. 2, R. 15. 61. --यः The god Brahman. --यं One of the nine divisions of the world.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1172-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरण्मय त्रि० हिरण्यात्मकम् मयट् नि० । १ हिरण्यात्मके स्त्रियां ङीप् । “हिरण्मयी शाललतेव जङ्गमा” भट्टिः । जम्बुद्वीपे नववर्षमध्ये २ वर्षभेदे न० त्रिका० । “उत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवान् इति त्रयो रम्यकहिरण्मयकुरूणां वर्षाणां मर्य्यादागिरयः प्रागातता उभयतः क्षारोदाबघयो द्विसहस्ययोजन पृथव एकैकशः पूर्वस्मात् पूर्वस्मात्तदुत्तरोत्तरं दशांशाधि कांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति” भाग० ५ । १६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिरण्मयं क्ली, (हिरण्यस्य विकारः । हिरण्य + मयट् । “दाण्डिनायनहास्तिनायनेति ।” ६ । ४ । १७४ । इति निपातितः ।) भारतवर्षादिनव- वर्षान्तर्गतवर्षविशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ तद्धिवरण यथा । उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङ्गवान् इति त्रयो रम्यकहिरण्मय- कुरूणां वर्षाणां मर्य्यादागिरयः प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयो द्विसहस्रयोजनपृथव एकैकशः पूर्व्वस्मात् पूर्व्वस्मात्तदुत्तरोत्तरो दशां- शाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति । इति श्रीभाग- वते ५ स्कन्धे १६ अध्यायः ॥
हिरण्मयः, पुं, (हिरण्य + मयट् ।) ब्रह्मा । सुवर्णमये, त्रि । इति मेदिनी ॥ (यथा, भट्टिः । २ । ४७ । “हिरण्मयी शाललतेव जङ्गमा च्युता दिवः स्थास्नुविराचिरप्रभा ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-539-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हिरण्मय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें