🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:42:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उज्ज्वल
ujjvala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शृंगार रस के नाम (1.7.18) शृंगार · शुचि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उज्ज्वल २ संज्ञा पुं॰
१. प्रीति । अनुराग । प्यार ।
२. स्वर्ण [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उज्-ज्वल mfn. blazing up, luminous, splendid, light
burning
clean, clear
lovely, beautiful, Suśr.; MBh.; Kathās.; Sāh. &c.
glorious
full-blown, L.
expanded
उज्-ज्वल m. love, passion, L.
उज्-ज्वल n. gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (174,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उज्ज्वल a. 1 Bright, shining, luminous, splendid; उज्ज्वलकपालं मुखं Śi. 9. 48, 47. --2 Burning. --3 Clean, clear, white; Śi. 6. 5. --4 Lovely, beautiful; सर्गो निसर्गोज्ज्वलः N. 3. 136. --5 Mixed with, seasoned; Mk. 8. 13. --6 Blown, expanded. --7 Unrestrained, full; Śi. 5. 48 --लः Love, passion. --ला 1 Splendour, brightness. --2 Clearness. --3 A form of the Jagatī metre. --लं Gold. --Comp. --दत्तः N. of the author of a commentary on the Uṇādi Sūtras.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0289-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उज्ज्वल त्रि० उद् + ज्वल--अच् । १ दीप्ते, २ विशदे, ३ विकाशिनि च । ४ शृङ्गाररसे पु० । “स राशिरासीन्महसां महो- ज्ज्वलः “शृङ्गारभङ्ग्या महाकाव्येचारुणि नैषधीयचरिते सर्गोनिसर्गीज्ज्वलः” नैष० । “स्वातन्त्र्यमुज्ज्वलमवाव करेणु राजः” अविरतमुद्धतिमुज्ज्वलां दधानैः” माघः । “अस्माकं सखि! वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं नोज्ज्वलम्” सा० द० “विचित्रोज्ज्वलवेशा तु वलन्नुपूरनिस्वनाः” सा० द० “सुमुखाः पल्वलोज्ज्वलाः” सुश्रु० । अस्य च रसान्तरत्वं गोस्वामिग्रन्थे स्थितम् । ५ स्वर्णेन० राजनि० धातुमध्ये तस्याद्दीप्तोत्वात्तथात्वम् । तस्य भावः ष्यञ् औज्ज्वल्य त्व । उज्ज्वलत्व तद्भावे न० । तल् । उज्ज्वलता स्त्री तत्रैव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1070,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उज्ज्वलं, त्रि, (उच्चैर्ज्वलति प्रकाशते इति । उत् + ज्वल् + अच् ।) दीप्तम् । विशदम् । विकाशितम् । [] इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ परि- च्छेदः । “अस्माकं सखि ! वाससी न रुचिरे ग्रैवेयकं नोज्ज्वलं” । “विचित्रोज्ज्वलवेशा तु बलन्नूपुरनिःस्वना” ॥)
उज्ज्वलं, क्ली, (उत् + ज्वल + अच् ।) स्वर्णम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
उज्ज्वलः, पुं, (उत् + ज्वल + अच् ।) शृङ्गाररसः । इत्यमरः ॥ (यथा, नैषधे १ । १ । “स राशिरासीन्महसां महोज्ज्वलः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-222-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उज्ज्वल" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें