🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हेम
hema
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हेम १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेमन्]
१. हिम । पाला । बर्फ । उ॰—ऊधो अब यह समुझि भई ‍! नँदनंदन के अंग अंग प्रति उपमा न्याय दई । आनन इंदु बरन संमुख तजि करषे तें न नई । निरमोही नहिं नेह, कुमुदिनी अंतहि हेम हई ।—सूर (शब्द॰) ।
२. स्वर्णखंड । सोने का टुकड़ा ।
३. सोना । सुवर्ण । स्वर्ण ।
४. कपित्थ । कैथ ।
५. नागकेसर ।
६. एक मासे की तौल ।
७. बादामी रंग का घोड़ा ।
८. जल । पानी । सलिल [को॰] ।
९. बुध ग्रह का एक नाम ।
हेम २ पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ हेमन् (हिम = बर्फ)] दे॰ हिमालय । उ॰—हेम सेत औ गौर गाजन वंश तिलंग सब लेत । सातौ दीप नवौ खँड जुरे आइ एक खेत ।—पदमावत, पृ॰ ५२४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. हेम in comp. for 3. हेमन्.
2. हेम m. a partic. weight of gold (= माषक), L.
a horse of a dark or brownish colour, L.
N. of Buddha, L.
of a son of Ruśad-ratha, Pur.
of the father of Su-tapas, ib.
= हेम-चन्द्र, Cat.
हेम (अम्), n. gold, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1304,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेमं [हि-मन्] 1 Gold. --2 The thorn-apple. --मः 1 A dark or brown-coloured horse. --2 A particular weight of gold. --3 The planet Mercury.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेम न० हि--मन् । १ स्वर्णे २ धुस्तूरे अमरः ३ नागकेशरे राजनि० । ४ माषकपरिमाणे च पु० विश्वः ५ कृष्णवर्णाश्वे । ६ बुधग्रहे च पु० ज्यो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5435,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेम, [न्] क्ली, (हिनोति वर्द्धते स्फुटति वेति । हि + मनिन् ।) स्वर्णम् । यथा, रघौ । १ । १० । “हेम्नः संलक्ष्यते ह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि- वा ॥”) धुस्तूरम् । इत्यमरः । १ । ९ । ९४ ; ३ । ५ । २३ ॥ केशरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ हिमः । इति हेमन्तशब्दटीकायां भरतधृतमाधवी ॥
हेमं, क्ली, (हि + मन् ।) सुवर्णम् । इति केचित् ॥
हेमः, पुं, (हि + मन् ।) माषकपरिमाणम् । इति वैद्यकपरिभाषा ॥ कृष्णवर्णाश्वः । बुधः । इति केचित् ॥ (ययातिवंशजरुषद्रथपुत्त्रः । यथा, विष्णुपुराणे । ४ । १८ । १ । “तितिक्षोरुषद्रथः पुत्त्रोऽभूत ततो हेमः हेमात् सुतपाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-548-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हेम" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें