🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:41:17 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

हिमालय
himālaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिमालय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भारतवर्ष की उत्तरी सीमा पर बरा- बर फैला हुआ एक बहुत बड़ा और ऊँचा पहाड़ जो संसार के सब पर्वतों से बड़ा है । विशेष—इसकी ऊँची उँची चोटियाँ सदा बर्फ से ढकी रहती हैं और सबसे ऊँची चोटी २९,॰॰२ फुट ऊँची है । यह संसार की सबसे ऊँची चोटी मानी गई है । उत्तर भारत की सबसे बड़ी नदियाँ इसी पर्वतराज से निकली हैं । पुराणों में यह पर्वत मेना या मेनका का पति और पार्वती का पिता माना गया है । गंगा भी इसकी बड़ी पुत्री कही गई हैं । यौ॰—हिमालयकन्या, हिमालयपुत्री, हिमालयसुता=दे॰ 'हिमा- द्रिजा' ।
२. श्वेत खदिर का वृक्ष । सफेद खैर का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1.हिमालय m. ‘abode of snow’, the Himālaya range of mountains (bounding India on the north and containing the highest elevations in the world; in mythology personified as husband of Menā or Menakā [by whom he had a son Maināka] and father of Pārvatī, ‘daughter of the Mountain’, and of Gaṅgā, who, as the personified Ganges, is generally regarded as his eldest daughter), Bhag.; Kāv. &c.
the white Khadira tree, L.
2. हिमालय Nom. P. ˚यति, to resemble the Himālaya, Dhūrtas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1299,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिमालय पु० हिमानामालयः । १ हिमवत्पर्वते त्रिका० । हिमप्रधान आलया यस्य । २ शुक्लखदिरे शब्दच० । ३ भूम्यामलक्याञ्च स्त्री राजनि० । स च नगः भारतवर्षस्य सीमापर्वतः । जम्बुद्वीपशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5428,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिमालयः, पुं, (हिमस्य आलय इव शुक्लत्वात् ।) शुक्लखदिरः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (हिमा- नामालयः ।) स्वनामख्यातपर्व्वतः । तत्पर्य्यायः । नगपतिः २ मेनाधवः ३ उमागुरुः ४ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ हिमाद्रिः ५ नगाधिपः ६ । इति जटाधरः ॥ उदगद्रिः ७ अद्रिराट् ८ मेनकाप्राणेशः ९ हिमवान् १० हिमप्रस्थः ११ भवानीगुरुः १२ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, कुमारे । १ । १ । “अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा हिमालयो नाम नगाधिराजः । पूर्व्वापरौ तोयनिधी वगाह्य स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः ॥”) स तु लङ्काया उत्तरे वर्त्तते । भारतवर्षस्य सीमापर्व्वतोऽयम् । अस्य दीर्घे दशसहस्रयोज- नानि । प्रस्थे द्विसहस्रयोजनानि । यथा, -- “एवं दक्षिनेनेलावृतं निषधो हेमकूटो हिमा- लयः इति प्रागायता यथा नीलादयः । अयुत- योजनोत्सेधा हरिवर्षकिंपुरुषभारतानां यथा- संख्यम् ।” इति श्रीभागवते ५ स्कन्धे १६ अः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-539-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "हिमालय" आता है (28)
शैलराज हिमालय । पर्वत । यौ॰—शैलराजतनया, शैलराजपुत्री, शैलराजसुता = पार्वतीउदगद्रि हिमालयउमागुरु उमा के पिता हिमवान् । हिमालयशैलेंद्र हिमालय । यौ॰—शैलेंद्रज, शैलेंद्रदुहिता, शैलेंद्रसुता—(१) हिमालय की पुत…नगेंद्र पर्वतराज । हिमालयहिमधातु हिमालयअद्रिपति पर्वतों में श्रेष्ठ । पर्वतों का राजा । हिमालयगौरीगुरु हिमालयपर्वतपति हिमालय । पर्वतराजहिमधर हिमालयभूधरराज हिमालयभूधरेश्वर पर्वतों का राजा, हिमालयस्थावरराज पर्वतों का राजा, हिमालय । यौ॰—स्थावरराजकन्या = पार्वतीहिमभूभृत् हिमभूधर । हिमालयपर्वतेश्वर हिमालयप्रालेयशैल हिमालयप्रालेयाद्रि हिमालयअगद्र पर्वतों का राजा । हिमालयहिमेश हिमालयमेनाघव हिमालयहिमभूधर हिमाचल । हिमालयगिरिवर्य गिरिवर । हिमालयगुरुशिखरी हिमालयतत्पुरुष ईश्वर । परमेश्वरविपुलक सुमेरु पर्वत का पश्मिमी भागगिरिराज बड़ा पर्वतधरनिधर पु संज्ञा पुं॰गिरिंद्र बड़ा पर्वत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें