🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:02:21 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हेम

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हेम

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हेम

अर्थ: सोना

संस्कृत: सुवर्णम् · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हाटक

व्युत्पत्ति: हि + मनिन् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हेमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हेमन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. हेमन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. हेम (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हेमन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहेमहेम्नी / हेमनीहेमानि
द्वितीयाहेमहेम्नी / हेमनीहेमानि
तृतीयाहेम्नाहेमभ्याम्हेमभिः
चतुर्थीहेम्नेहेमभ्याम्हेमभ्यः
पञ्चमीहेम्नःहेमभ्याम्हेमभ्यः
षष्ठीहेम्नःहेम्नोःहेम्नाम्
सप्तमीहेम्नि / हेमनिहेम्नोःहेमसु
सम्बोधनहे हेमन् / हे हेमहे हेम्नी / हे हेमनीहे हेमानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हेमन्
हेमन्
heman
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेमन् &c. See 2. हेमन् p. 1304, col. 1.
1. हेमन् n. impulse, RV. ix, 97, 1 (Sāy. ‘gold’)
water, Naigh. i, 12.
2. हेमन् (see हिम and next), winter (only used in loc., ‘in the winter’), TS.; Kāṭh.; ŚBr.
3. हेमन् n. (of doubtful derivation) gold, Naigh. i, 2; Mn.; MBh. &c.
a gold piece, Kathās.
(pl.) golden ornaments, Kuval.
Mesua Roxburghii, Car.
the thorn-apple, MW.
4. हेमन् m. the planet Mercury, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1299,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हेमन् n. [हि-मनिन्] 1 Gold. --2 Water. --3 Snow. --4 The thorn-apple. --5 The Keśara flower. --6 Winter, the cold season. --7 The planet Mercury. --Comp. --अंग a. golden; Mu. 2. 10 v. {1} --(गः) {1} Garuḍa. {2} a lion. {3} the mountain Sumeru. {4} N. of Brahman. {5} of Viṣṇu. {6} the Campaka tree. --अंगदं a goldbracelet. --अद्रिः the mountain Sumeru. --अंभोजं a golden lotus; हेमांभोजप्रसवि सलिलं मानसस्वाददानः Me. 62. --अंभोरुहं a golden lotus; [] Ku. 2. 44. --आह्वः {1} the wild Campaka tree. {2} the Dhattūra plant. --कंदलः coral. --करः, --कर्तृ, --कारः, --कारकः a goldsmith; Ms. 12. 61, Y. 3. 147. --किंजल्कं the Nāgakeśara flower. --कुंभः a golden jar. --कूटः N. of a mountain; Ś. 7. --केतकी the Ketaka plant, bearing yellow flowers (स्वर्णकेती). --केलिः {1} an epithet of Agni. {2} the Chitraka plant. --केशः N. of Śiva. --गंधिनी the perfume named Reṇukā. --गिरिः the mountain Sumeru. --गौरः the Aśoka tree. --छन्न a. covered with gold. --(न्नं) gold covering --ज्वालः fire. --तरुः the thorn-apple. --तारं blue vitriol. --दुग्धः, --दुग्धकः the glomerous fig-tree. --पर्वतः the mountain Meru. --पुष्प, --पुष्पकः {1} the kśoka tree. {2} the Lodhra tree. {3} the Campaka tree. (--n.) {1} the Aśoka flower. {2} the flower of China rose. --पुष्पिका yellow jasmine. --ब (व) लं a pearl. --माला the wife of Yama. --मालिन् m. the sun. --यूथिका the golden or yellow jasmine. --रागिणी f. turmeric. --शंखः N. of Viṣṇu. --शृंगं {1} a golden horn. {2} a golden summit. --सारं blue vitriol. --सूत्रं, --सूत्रकं a kind of necklace; (Mar. गोफ).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1175-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हेमन् न० हि--मनिन् । १ स्वर्णे धातौ २ धुस्तूरे अमरः ३ नागकेशरे राजनि० ४ हिमे च माधवः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5436,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हेमहेमन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हेमन् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | हेमन् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हेम 📚 ➤ सोना
संस्कृत: सुवर्णम् · पर्याय: स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हाटक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हेमन् 📚&c. See 2. हेमन् p. 1304, col. 1🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हेमन्
सोने के नाम (२.९.९४) — स्वर्ण, सुवर्ण, कनक, हिरण्य, हाटक, तपनीय, शातकुम्भ, गांगेय

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हेम: हि + मनिन् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें