🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कनक
kanaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कनक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सोना । सुवर्ण । स्वर्ण । उ॰—अन्न कनक भाजन भरि जाना । दाइज दीन्ह न जाइ बखाना ।—मानस, १ ।१०१ । यौ॰—कनककदली । कनककार । कनकक्षार । कनकाचल । कनकवल्ली=स्वर्ण लता या सोने की बेल । उ॰—मानहु सुर कनकबल्ली जुरि, अमृत बुँद पवन मिस झारति ।—सूर॰, १० । १७५३ । कनरेखा=सूर्य की आभा से प्रभात या सायंकाल आकाश में पड़नेवाली सुनहली रेखा । उ॰—प्रथम कनकरेखा प्राची के भाल पर ।—अनामिका, पृ॰ ७७ ।
२. धतूरा । उ॰—कनक कनक ते सौ गुनी मादकता अधिकाय ।— बिहारी (शब्द॰) ।
३. पलास । टेसू । ढाक ।
४. सनागकेसर ।
५. खजूर ।
६. छप्पय । छंद का एक भेद ।
७. चंपा (को॰) ।
८. कालीय नाम का वृक्ष (को॰) ।
कनक २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कणिक=गेँहूँ का आटा]
१. गेहूँ का आटा कनिक ।
२. गेहूँ ।
कनक ३ संज्ञा स्त्री॰ [फा॰ खुनुकी] नमी । आर्द्रता । शीतलता । उ॰—रात भीज जाने से हवा में कनक आ गई थी ।—अभिशप्त, पृ॰ १२६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनक n. (Comm. on Uṇ. ii, 32) gold, MBh.; Suśr.; Śak. &c.
कनक m. thorn-apple, Suśr.
Mesua Ferrea, Bhartṛ.
several other plants (Michelia Campaka, Butea Frondosa, Bauhinia Variegata, Cassia Sophora, a kind of bdellium, a kind of sandal-wood), L.
a kind of decoction, Car.
N. of particular Grahas or Ketus, AVPar.
N. of several men
कनक m. pl. N. of a people, VarBṛS.
कनक mfn. of gold, golden, SaṃhUp. 44, 1.
कनक See under √ कन्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनकं Gold; कनकवलयं स्रस्तं स्रस्तं मया प्रतिसार्यते Ś. 3. 13; Me. 2, 37, 67. --कः 1 The Palāśa tree. --2 The Dhattūra tree. --3 Mountain ebony. --Comp. --अंगदं a gold bracelet. --अचलः, --अद्रिः, --गिरिः, --शैलः epithets of the mountain Sumeru; अधुना कुचौ ते स्पर्धेते किल कनकाचलेन सार्धम् Bv. 2. 9. --अध्यक्षः the treasurer. --आह्वः the धत्तूर tree. --(ह्वं) = नागकेशर. --आलुका a golden jar or vase. --आह्वयः the Dhattūra tree. --(यं) a flower. --क्षारः borax. --टंकः a golden hatchet. --दंडं --दंडकं (golden-sticked) the royal parasol. --दंडिका a golden sheath for a sword &c.; Mu. 2. --निकषः a streak of gold (rubbed on a touch-stone). --पत्रं an earornament made of gold; जीवेति मंगलवचः परिहृत्य कोपात् कर्णे कृतं कनकपत्रमनालपंत्या Ch. P. 10. --परागः gold-dust. --पलः a kind of fish. --(लं) a weight of gold. --प्रभ a. bright as gold. --(भा) the महाज्योतिष्मती plant. --प्रसवा the स्वर्णकेतकी plant. --भंगः a piece of gold. --रंभा the स्वर्णकदली plant. --रसः {1} a yellow orpiment. {2} fluid gold. --शक्तिः N. of Kārtikeya. --सूत्रं a gold necklace; काक्या कनकसूत्रेण कृष्णसर्पो विनाशितः Pt. 1. 207. --स्थली ‘a land of gold,’ gold mine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कनक न० कनी दीप्तौ कृञादि० वुन् । १ स्वर्ण्णे अमरः । २ पलाशवृक्षे ३ नागकेषरे ४ धस्तूरे ५ काञ्चनालवृक्षे ६ कालीय- वृक्षे ७ चम्पकवृक्षे च पु० मेदि० । ८ कासमर्द्दवृक्षे पु० राजनि० ९ लाक्षातरौ शब्दमा० । “सुप्तः सन् कनकपलाशकर्ण्णिकारान्” सुश्रु० । “सौदामन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्व्वीम्” “नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः” । अन्वेष्टव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढै” मेध० “कनककुण्डलवान् किरिटी” विष्णुध्यानम् “कनकचषकमेतद्रोचनालोहितेन” माघः । “अद्यापि तां कनकचम्पकदामगौरीम्” चोर- प० । कूर्मविभागे बृह० सं० “अपरस्याम् मणिसान्वित्यु- क्रम्य तारक्षितिबृद्ध्ववैश्यकनकशकाः” इत्युक्ते १० पश्चिम- देशस्थदेशभेदे पु० । कनकस्येम् परिमाणम् अण् । कानक तत्परिमाणे निष्कादौ त्रि० । काञ्चनोत्पत्तिकथा च अग्निरेतःशब्दे ५९ पृष्ठे उक्ता । भावप्र० तदुत्पत्तिगुणा- दिकमुक्तं यथा “पुरा निजाश्रमस्थानां सप्तर्षीणां जिता- त्मनाम् । मरीचिरङ्गिराअत्रिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वशिष्टश्चेति सप्तैते कीर्त्तिताः परमर्षयः । पत्नीर्बि- लोक्य लावण्यलक्ष्मीसम्पन्नयौवनाः । कन्दर्पदर्पविध्वस्त- चेतसो जातवेदसः । पतितं यद्धरापृष्ठे रेतस्तद्धेमतामगात् । कृत्रिमञ्चापि भवति तद्रसेन्द्रस्य येधतः । तारं शुल्वोत्थितं स्निग्धं कोमलं गुरु हेम सत् । (सत् उत्तमम्) तच्छेतं कठिनं रूक्षं विवर्णं समलं दलम् । दाहे च्छेदे सितं स्वेतं कषे त्याज्यं लघु स्फुटम् । सुवर्णं शीतलं वृष्यं वल्यं गुरु रसायनम् । स्वादुतिक्तञ्च तुवरं पाके च स्वादु पिच्छिलम् । पवित्रं वृंहणं नेत्र्यं मेधास्मृतिमति प्रदम् । हद्यम्धयुष्करं कान्तिवाग्विशुद्धिस्थिरत्वकृत् । विषद्वयक्षयोन्मादत्रिदोषज्वरशोषजित् । बल्यं सवीर्य्यं हरते नराणां रोगव्रजान् शोषयतीह काये । असौख्यकृच्चा- पि सदा सुवर्णमशुद्धमेतन्मरणञ्च कुर्य्यात् । असम्यग्मारितं स्वर्णं वलं वीर्य्यञ्च नाशयेत् । करोति रोगान् मृत्युञ्च तद्धन्याद्यत्नतस्ततः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1644,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कनकं, क्ली, (कनति दीप्यते इति । कनी दीप्तौ + कृञादिभ्यो वुन् ।) स्वर्णम् । इत्यमरः । २ । ९ । ९४ ॥ (यथा, मेघदूते । २ । “तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबला विप्रयुक्तः स कामी नीत्वा मासान् कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठः” ॥)
कनकः, पुं, (कनति दीप्यते यः । कनी दीप्तौ + कृञा- दिभ्यो वुन् ।) पलाशवृक्षः । नागकेशरवृक्षः । धूस्तूरवृक्षः । (यथा, इन्द्रजालतन्त्रे । “कपालं मानुषं गृह्य कनकस्य फलानि च” ॥) काञ्चनालवृक्षः । कालीयवृक्षः । चम्पकवृक्षः । इति मेदिनी ॥ कासमर्द्दवृक्षः । कणगुग्गुलुवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ लाक्षातरुः । इति शब्दमाला ॥ (शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ९२ । “उपकारः प्रियः सर्व्वः कनकः काञ्चनच्छविः” ॥ यदुवंशीयस्य दुर्द्दमस्य पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे ३३ । ६ । “दुर्द्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम नामतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-019-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कनक" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें