🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:14:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मरुत्
marut
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरुत् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक देवगण का नाम । विशेष— वेदों में इन्हें रुद्र और वृश्नि का पुत्र लिखा है और इनकी संख्या ६० की तिगुनी मानी गई है; पर पुराणों में इन्हें कश्यप और दिति का पुत्र लिखा गया है जिसे उसके वैमात्रिक भाई इंद्र ने गर्भ काटकर एक से उनचास टुकड़े कर डाले थे, जो उनचास मरुद् हुए । वेदों में मरुदगण का स्थान अंतरिक्ष लिखा है, उनके घोड़े का नाम 'पृशित' बतलाया है तथा उन्हें इंद्र का सखा लिखा है । पुराणों में इन्हें वायुकोण का दिक्पाल माना गया है ।
२. वायु । वात । हवा ।
३. प्राण ।
४. हिरण्य । सोना ।
५. एक साध्य का नाम ।
६. सौदर्य ।
७. बृहद्रथ राजा का एक नाम ।
८. मरुआ ।
९. ऋत्विक् ।
१०. गाठवन ।
११. असवर्ग ।
१२. दे॰ मरुत्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत् m. pl. (prob. the ‘flashing or shining ones’; cf. मरीचि and Gk. μαρμαίρω) the storm-gods (Indra's companions and sometimes, e.g. Ragh. xii, 101 = देवाः, the gods or deities in general; said in the Veda to be the sons of Rudra and Pṛśni q.v., or the children of heaven or of ocean; and described as armed with golden weapons i.e. lightnings and thunderbolts, as having iron teeth and roaring like lions, as residing in the north, as riding in golden cars drawn by ruddy horses sometimes called Pṛṣatīḥ q.v.; they are reckoned in Naigh. v, 5 among the gods of the middle sphere, and in RV. viii, 96, 8 are held to be three times sixty in number; in the later literature they are the children of Diti, either seven or seven times seven in number, and are sometimes said to be led by Mātariśvan), RV. &c. &c.
the god of the wind (father of Hanumat and regent of the north-west quarter of the sky), Kir.; Rājat. (cf. comp.)
wind, air, breath (also applied to the five winds in the body), Kāv.; Pur. &c.
a species of plant, Bhpr.
= ऋत्विज्, Naigh. iii, 18
gold, ib. i, 2
beauty, ib. iii, 7
N. of a Sādhya, Hariv.
of the prince Bṛhad-ratha, MaitrUp.
मरुत् f. Trigonella Corniculata, L.
मरुत् n. a kind of fragrant substance (= ग्रन्थि-पर्ण), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत् m. [मृ-उति Uṇ. 1. 94] 1 Wind, air, breeze; दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14. --2 Vital air or breath, life-wind; (अजयत्) अपरः प्रणिधानयोग्यया मरुतः पंच शरीरगोचरान् R. 8. 19; Ku. 3. 48. --3 The god of wind; Ki. 2. 25. --4 A god, deity; वैमानिकानां मरुतामपश्यदाकृष्टलीलान्नरलोकपालान् R. 6. 1; 12. 101. --5 A kind of plant (मरुवक). --n. A kind of plant (ग्रंथिपर्ण). --Comp. --अंदोलः a kind of fan (of a deer's or buffalo's skin). --इष्टं bdellium. --करः a kind of bean. --कर्मन् n. --क्रिया flatulency. --कोणः the northwest quarter. --गणः the host of the gods. --तनयः, --पुत्रः, --सुतः, --सूनुः {1} epithets of Hanumat. {2} of Bhīma. --ध्वजं the down of cotton floating in the air. --पटः a sail. --पतिः, --पालः an epithet of Indra. --पथः sky, atmosphere. --प्लवः a lion. --फलं hail. --बद्धः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a kind of sacrificial vessel. --रथः {1} a car in which idols of gods are moved about. {2} a horse. --लोकः the world of the Maruts. --वर्त्मन् n. sky, atmosphere. --वाहः {1} an epithet of fire. {2} of Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत् पु० मृ उति । १ वायौ अमरः २ मरुवके भावप्र० ३ देवे ४ ग्रन्धिपर्णे न० मेदि० । ५ पृक्कायां स्त्री शब्दर० । स्वार्थे प्रज्ञाद्यण् । मारुतोऽप्यत्र । पृषो० ह्रस्वः । मरुतोऽपि देवे च वायौ च व्याडिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत्, पुं, (म्रियते प्राणी यस्याभावादिति । मृ + “मृग्रोरुतिः ।” उणा० १ । ९४ । इति उत् ।) वायुः । इत्यमरः । १ । १ । ६५ ॥ (यथा, नैषधचरिते । २ । ५३ । “भृशतापभृता मया भवान् मरुदासादि तुषारसायकान् ॥”) [] मरुवकः । इति भावप्रकाशः ॥ (अस्य गुणा यथा, -- “मरुदग्निप्रदो हृद्यस्तीक्ष्णोष्णपित्तलो लघुः । वृश्चिकादिविषश्लेष्मवातकुष्ठक्रिमिप्रणुत् । कटुपाकरसो रुच्यस्तिक्तो रूक्षः सुगन्धिकः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) देवः । (यथा, रघुः । १२ । १०१ । “मरुतां पश्यतां तस्य शिरांसि पतितान्यपि । मनो नातिविशश्वास पुनः सन्धानशङ्किनाम् ॥” साध्यविशेषः । यथा, हरिवंशे । १९६ । ४५ । “धर्म्माल्लक्ष्म्युद्भवः कामः साध्या साध्यान् व्यजायत । प्रभवं च्यवनञ्चैवमीशानं सुरभीं तथा । अरण्यं मरुतञ्चैव विश्वावसुवलध्रुवौ ॥”) भ्रातृवत्सलदेवताविशेषः । यथा, -- “भ्रातॄणां प्रायणं भ्राता योऽनुतिष्ठति धर्म्मवित् । स पुण्यबन्धुः पुरुषो मरुद्भिः सह मोदते ॥” इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे ५ अध्यायः ॥ “प्रायणं प्रकृष्टं गमनम् । पुण्यमेव बन्धुर्यस्य मरुद्भिर्भ्रातृवत्सलैर्देवैः ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ (हिरण्यम् । इति निघण्टुः । १ । २ ॥ ऋत्विक् । इति तत्रैव । ३ । १८ ॥) ग्रन्थिपर्णे, क्ली । इति मेदिनी । ते, १४३ ॥ पृक्कायां, स्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-639-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें