🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:32:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मरुत्त
marutta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरुत्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार एक चक्रवर्ती राजा जो चंद्रवंशी महाराज करंधर के पुत्र अवोक्षित का पुत्र था । विशेष— इसने अनेक बार बड़े बड़े यज्ञ किए थे जिनमें समस्त यजपात्र सोने का बनवाए थे । इसके प्रभावती, सौवीरा, सुकेशी, केकयी, सैरंध्री, वसुमती और सुशोभना नाम की सात रानियाँ थीं, जिनसे अठारह लड़के पत्पन्न हुए थे । भागवत में इसे यदुवंशी और करंधर का पुत्र लिखा है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत्त m. (= मरुद्-दत्त accord. to Pat. on Pāṇ. i, 4, 58. 59, Vārtt. 4) N. of various kings, Br.; ŚāṅkhŚr. &c.
wind, a gale (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत्तः N. of a king of the solar race, who is said to have performed a sacrifice in which the Gods took the part of waiters &c.; cf. तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत्त पु० चन्द्रवंश्ये १ नृपभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत्तः, पुं, (मरुदस्त्यस्येति । मरुत् + “तप् पर्व्वमरुद्भ्याम् ।” ५ । २ । १२२ । इत्यत्र काशि- कोक्त्या तप् ।) चन्द्रवंशीयराजविशेषः । स च अवीक्षिद्राजपुत्त्रः । यथा -- क्रोष्टुकिरुवाच । “अवीक्षितस्य नृपतेर्मरुत्तस्य महात्मनः । श्रोतुमिच्छामि चरितं श्रूयते सोऽतिचेष्टितः ॥ चक्रवर्त्ती महाभागः शूरः क्षान्तो महामतिः । धर्म्मविद्धर्म्मकृच्चैव सम्यक् पालयिता भुवः ॥ मार्कण्डेय उवाच । स पित्रा समनुज्ञातो राज्यं प्राप्य पितामहात् । धर्म्मतः पालयामास प्रजाः पुत्त्रानिवौरसान् ॥ इयाज सुमहायज्ञान् यथावत् प्राज्यदक्षिणान् । ऋत्विक्पुरोहितादेशादनिर्विण्णो महीपतिः ॥ तस्याप्रतिहतं चक्रमासीद्द्वीपेषु सप्तसु । गतयश्चाप्यविच्छिन्नाः स्वःपातालजलादिषु ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे १०३ अध्यायः ॥ (यदुवंशीयः करन्धमपुत्त्रः । यथा, श्रीमद्भाग- वते । ९ । २३ । १७ । [] “त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधीः । मरु त्तस्तत्सुतोऽपुत्त्रः पुत्त्रं पौरवमन्वभूत् ॥” शिलेयुराजपुत्त्रः । यथा, महाभारते । हरि- वंशपर्व्वणि । ३६ । ७ । “शिलेयुरभवत् पुत्त्र उशतः शत्रुतापनः । मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षिरभवन्नृप ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-639-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें