🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:55:22 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

मरुत्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

मरुत्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

मरुत्त

अर्थ: सूर्यवंश का एक राजा, कहते हैं उसने एक यज्ञ किया जिसमें देवताओं ने प्रतीक्षक सेवक का कार्य किया

व्युत्पत्ति: मरुत + तप्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. मरुत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. मरुत्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: मरुत् + तल् (भाववाचक)

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — मरुत्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमामरुत्तःमरुत्तौमरुत्ताः
द्वितीयामरुत्तम्मरुत्तौमरुत्तान्
तृतीयामरुत्तेनमरुत्ताभ्याम्मरुत्तैः
चतुर्थीमरुत्तायमरुत्ताभ्याम्मरुत्तेभ्यः
पञ्चमीमरुत्तात् / मरुत्ताद्मरुत्ताभ्याम्मरुत्तेभ्यः
षष्ठीमरुत्तस्यमरुत्तयोःमरुत्तानाम्
सप्तमीमरुत्तेमरुत्तयोःमरुत्तेषु
सम्बोधनहे मरुत्तहे मरुत्तौहे मरुत्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — मरुत्त
मरुत्त
marutta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मरुत्त संज्ञा पुं॰ [सं॰] पुराणानुसार एक चक्रवर्ती राजा जो चंद्रवंशी महाराज करंधर के पुत्र अवोक्षित का पुत्र था । विशेष— इसने अनेक बार बड़े बड़े यज्ञ किए थे जिनमें समस्त यजपात्र सोने का बनवाए थे । इसके प्रभावती, सौवीरा, सुकेशी, केकयी, सैरंध्री, वसुमती और सुशोभना नाम की सात रानियाँ थीं, जिनसे अठारह लड़के पत्पन्न हुए थे । भागवत में इसे यदुवंशी और करंधर का पुत्र लिखा है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत्त m. (= मरुद्-दत्त accord. to Pat. on Pāṇ. i, 4, 58. 59, Vārtt. 4) N. of various kings, Br.; ŚāṅkhŚr. &c.
wind, a gale (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (790,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मरुत्तः N. of a king of the solar race, who is said to have performed a sacrifice in which the Gods took the part of waiters &c.; cf. तदप्येष श्लोकोऽभिगीतो मरुतः परिवेष्टारो मरुत्तस्यावसन् गृहे । आविक्षितस्य कामप्रेर्विश्वेदेवाः सभासद इति ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0846-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत्त पु० चन्द्रवंश्ये १ नृपभेदे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4737,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मरुत्तः, पुं, (मरुदस्त्यस्येति । मरुत् + “तप् पर्व्वमरुद्भ्याम् ।” ५ । २ । १२२ । इत्यत्र काशि- कोक्त्या तप् ।) चन्द्रवंशीयराजविशेषः । स च अवीक्षिद्राजपुत्त्रः । यथा -- क्रोष्टुकिरुवाच । “अवीक्षितस्य नृपतेर्मरुत्तस्य महात्मनः । श्रोतुमिच्छामि चरितं श्रूयते सोऽतिचेष्टितः ॥ चक्रवर्त्ती महाभागः शूरः क्षान्तो महामतिः । धर्म्मविद्धर्म्मकृच्चैव सम्यक् पालयिता भुवः ॥ मार्कण्डेय उवाच । स पित्रा समनुज्ञातो राज्यं प्राप्य पितामहात् । धर्म्मतः पालयामास प्रजाः पुत्त्रानिवौरसान् ॥ इयाज सुमहायज्ञान् यथावत् प्राज्यदक्षिणान् । ऋत्विक्पुरोहितादेशादनिर्विण्णो महीपतिः ॥ तस्याप्रतिहतं चक्रमासीद्द्वीपेषु सप्तसु । गतयश्चाप्यविच्छिन्नाः स्वःपातालजलादिषु ॥” इति मार्कण्डेयपुराणे १०३ अध्यायः ॥ (यदुवंशीयः करन्धमपुत्त्रः । यथा, श्रीमद्भाग- वते । ९ । २३ । १७ । [] “त्रिभानुस्तत्सुतोऽस्यापि करन्धम उदारधीः । मरु त्तस्तत्सुतोऽपुत्त्रः पुत्त्रं पौरवमन्वभूत् ॥” शिलेयुराजपुत्त्रः । यथा, महाभारते । हरि- वंशपर्व्वणि । ३६ । ७ । “शिलेयुरभवत् पुत्त्र उशतः शत्रुतापनः । मरुत्तस्तस्य तनयो राजर्षिरभवन्नृप ! ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-639-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
मरुत्तमरुत्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: मरुत्ता (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन · तद्धित: मरुत् + तल् (भाववाचक)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

मरुत्त 📚 ➤ सूर्यवंश का एक राजा, कहते हैं उसने एक यज्ञ किया जिसमें देवताओं ने प्रतीक्षक सेवक का कार्य किया

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
मरुत्त 📚पुराणानुसार एक चक्रवर्ती राजा जो चंद्रवंशी महाराज करंधर के पुत्र अवोक्…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें