🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:15:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मारुत
māruta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मारुत १ संज्ञा स्त्री॰ [हि॰ मारना?] धोड़ो के पिछले पैरो की एक भौरि जो मनहुस समझी जाती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारुत or मारुत mf(ई)n. (fr. मरुत्) relating or belonging to the Maruts, proceeding from or consisting of the M˚s RV. &c. &c.
relating to or derived from the wind, windy, aerial, Mn.; Hariv. &c.
मारुत m. N. of Viṣṇu, RV.
of Rudra, VarBṛS.
a son of the Maruts (applied to Vāyu, Ūrdhva-nabhas, Dyutāna or Nitāna), VS.; TS.; Br.; ŚrS.
(= मरुत्) wind, air, the god of wind, Mn.; MBh. &c.
vital air, one of the 3 humours of the body, Suśr.
breath, Śikṣ.
a chief of the Maruts g. पर्श्व्-आदि
N. of a Marut, Yājñ., Sch.
of Agni, Gṛhyās.
pl. the Maruts (regarded as children of Diti), MBh.; R.
N. of a people, MBh. (B.; C. मडक)
मारुत n. (scil. ऋक्स्क or नक्षत्र) the constellation Svāti, L.
N. of a Sāman, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (812,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मारुत a. (ती f.) [मरुत इदं अण्] 1 Relating to or arising from the Maruts. --2 Relating to wind, aerial, windy. --तः 1 Wind; R. 2. 12, 34; 4. 55; Ms. 4. 122. --2 The god of wind, the deity presiding over wind. --3 Breathing. --4 Vital air, one of the three essential humours of the body. --5 The trunk of an elephant. --6 Ved. A son of the Maruts. --ती The north-west quarter. --तं The lunar mansion called Svāti. --Comp. --अशनः a snake. --आत्मजः, --सुतः, --सूनुः {1} epithets of Hanumat. {2} of Bhīma. --व्रतं ‘penetrating everywhere’, one of the duties of a king (who is able to penetrate everywhere by means of spies); cf. [] प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः । तथा चरैः प्रवेष्टव्यं व्रतमेतद्धि मारुतं ॥ Ms. 9. 306.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0862-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मारुतः, पुं, (मरुदेव । मरुत् + “प्रज्ञादिभ्यश्च ।” ५ । ४ । ३८ । इति स्वार्थेऽण् ।) वायुः । इत्यमरः । १ । १ । ६५ ॥ म्रियतेऽनेन क्रुद्धेन नाम्नीति मृ ङ उत् मरुत् मरुदेव मारुतः स्वार्थे ष्णः । इति तट्टीकायां भरतः ॥ (यथा, मनौ । ४ । १२२ -- १२३ । “अतिथिञ्चाननुज्ञाप्य मारुते वाति वा भृशम् । रुचिरे च श्रुते गात्राच्छस्त्रेण च परिक्षते । सामध्वनावृग्यजुषी नाधीयीत कदाचन ॥) अस्योत्पत्तिर्यथा, -- कश्यप उवाच । “पुत्त्रस्ते भविता भद्रे ! इन्द्रहा देवबान्धवः । संवत्सरं व्रतमिदं यद्यञ्जो धारयिष्यसि ॥” अञ्जो यथावत् । “संवत्सरं पुंसवनं व्रतमेतदविप्लुतम् । [] धारयिष्यसि चेत्तुभ्यं शक्रहा भविता सुतः ॥ वाढमित्यभ्युपेत्याथ दिती राजन् ! महामनाः । कश्यपाद्गर्भमाधत्त व्रतञ्चाञ्जो दधार सा । मातृष्वसुरभिप्रायमिन्द्र आज्ञाय मानद ! ॥ शुश्रूषणेनाश्रमस्थां दितिं पर्य्यचरत् कविः । एवं तस्या व्रतस्थाया व्रतच्छिद्रं हरिर्नृप ! ॥ प्रेप्सुः पर्य्यचरत् जिह्मो मृगस्येव मृगाकृतिः । नाध्यगच्छद्व्रतच्छिद्रं तत्परोऽथ महीपते ! ॥ चिन्तां तीव्रां गतः शक्रः केन मे स्याच्छिवं त्विह ॥ एकदा सा तु सन्ध्यायामुच्छिष्टा व्रतकर्षिता । अस्पृष्टवार्य्यधौताङ्घ्रिः सुष्वाप विधिमोहिता ॥ लब्ध्वा तदन्तरं शक्रो निद्रापहृतचेतसः । दितेः प्रविष्ट उदरं योगेशो योगमायया ॥ चकर्त्त सप्तधा गर्भं वज्रेण कनकप्रभम् ॥ रुदन्तं सप्तधैकैकं मा रोदीरिति तान् पुनः । तमूचुः पाट्यमानास्ते सर्व्वे प्राञ्जलयो नृप ! ॥ किं न इन्द्र जिघांससि भ्रातरो मरुतस्तव । मा भैष्ट भ्रातरो मह्यं यूयमित्याह कौशिकः ॥ अनन्यभावान् पार्षदानात्मनो मरुतां गणान् । न ममार दितेर्गर्भः श्रीनिवासानुकम्पया ॥ सजूरिन्द्रेण पञ्चाशत् देवास्ते मरुतोऽभवन् । व्यपोह्य मातृदोषं ते हरिणा सोमपाः कृताः ॥ दितिरुत्थाय ददृशे कुमाराननलप्रभान् । इन्द्रेण सहितान्देवी पर्य्यतुष्यदनिन्दिता ॥ अथेन्द्रमाह ताताहमादित्यानां भयावहम् । अपत्यमिच्छन्त्यचरं ब्रतमेतं सुदुष्करम् ॥ एकः सङ्कल्पितः पुत्त्रः सप्तसप्ताभवन् कथम् । यदि ते विदितं पुत्त्र ! सत्यं कथय मा मृषा ॥ इन्द्र उवाच । अम्ब ! तेऽहं व्यवसितमुपधार्य्य गतोऽन्तिकम् । लब्ध्वान्तरोऽच्छिनं गर्भमर्थबुद्धिर्न धर्म्मदृक् ॥ कृत्तो मे सप्तधा गर्भ आसन् सप्त कुमारकाः । तेऽपि चैकैकशो वृक्नाः सप्तधा नापि मम्रिरे ॥ ततस्तत्परमाश्चर्य्यं वीक्ष्य व्यवसितं मया । महापुरुषपूजायाः सिद्धिः काप्यानुषङ्गिकी ॥ तदिदं मम दौर्ज्जन्यं बालिशस्य महीयसि ! । क्षन्तुमर्हसि मातस्त्वं दिष्ट्या गर्भो मृतोत्थितः ॥ श्रीशुक उवाच । इन्द्रस्तयाभ्यनुज्ञातः शुद्धभावेन तुष्टया । मरुद्भिः सह तां नत्वा जगाम त्रिदिवं प्रभुः ॥” इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १८ अध्यायः ॥ (जनपदविशेषः । यथा, महाभारते । ६ । ४७ । ४९ -- ५० । “मारुता धेनुकाश्चैव तङ्गणाः परतङ्गणाः । वाह्लीकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत ! ॥ एते जनपदा राजन् ! दक्षिणं पक्षमा- श्रिताः ॥” अग्निभेदः । यथा, गृह्यसंग्रहपरिशिष्टे । १ । २ । “अग्निस्तु मारुतो नाम गर्भाधाने विधीयते ॥” मरुत्सम्बन्धिनि, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । २ । ११ । १४ । [] “रासि क्षयं रासि मित्रमम्मे रासि शर्ध इन्द्र मारुतं नः ॥” “मारुतं मरुतां देवविशां सम्बन्धि ।” इति तद्भाष्पे सायणः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-706-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें