🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वात
vāta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वात संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वायु । हवा ।
२. वैद्यक के अनुसार शरीर के अंदर की वह वायु जिसके कुपित होने से अनेक प्रकार के रोग होते हैं । विशेष—शरीर में इसका स्थान पक्वाशय माना गया है । कहते हैं, शरीर की सब धातुओं और मल आदि का परिचालन इसी से होता है, और श्वास प्रश्वास, चेष्टा, वेग आदि इंद्रियों के कार्यों का भी यही मूल है ।
३. वायु का देवता । वायु का अधिष्ठाता देवता (को॰) ।
४. गठिया । संधिवात (को॰) ।
५. धृष्ट नायक (को॰) ।
वात २ वि॰
१. बही हुई ।
२. इच्छित । अभीष्ट । प्रार्थित [को॰] ।
वात विलोडित वि॰ [सं॰] हवा से मथा हुआ । वायुकंपित । उ॰— वात विलोडित जलप्रसार में क्षोभ और आकुलता का आभास मिलता है ।—रस॰, पृ॰ १७ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वात mfn. (for 2. See p. 939, col. 3) blown &c.
वात m. wind or the wind-god (pl. also ‘the Maruts’, cf. वायु), RV. &c. &c.
wind, air, Hit.
wind emitted from the body, MBh. iv, 117
wind or air as one of the humours of the body (also called वायु, मारुत, पवन, अनिल, समीरण), Kathās.; Suśr. &c.
morbid affection of the windy humour, flatulence, gout, rheumatism &c., VarBṛS.; Śṛṅgār.
N. of a people (see वात-पति and वाताधिप)
of a Rākṣasa, VP.
of a son of Śūra, ib.
वात &c. See p. 934, col. 2 &c.
2. वात mfn. (fr. √ वन्) = वनित, solicited, wished for, desired (cf. विवस्वद्-व्˚)
attacked, assailed, injured, hurt (cf. 3. अ-व्˚ and निवात).
3. वात mfn. (for 1. and 2. See pp. 934, 939) dried up (see 1. अ-वात).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (934,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वात p. p. [वा-क्त] 1 Blown. --2 Desired or wished for, solicited. --तः 1 Air, wind. --2 The god of wind, the deity presiding over wind. --3 Wind, as one of the three humours of the body. --4 Gout, rheumatism. --5 Inflammation of the joints. --6 A faithless lover (धृष्ट). --Comp. --अटः {1} an antelope (वातमृग) {2} a horse of the sun. --अंडः a disease of the testicles. --अतिसारः dysentery caused by some derangement or vitiation of the bodily wind. --अयं a leaf. --अयनः a horse. --(नं) {1} a window, an air-hole; Māl. 2. 11; Ku. 7. 59; R. 6. 24, 13. 21. {2} a porch, portico. {3} a pavilion. --अयुः an antelope. --अरिः {1} the castor-oil tree. {2} N. of several plants: --शतमूली, शेफालिका, यवानी, भार्गी, स्नुही, विडंग, शूरण, जतुका &c. --अश्वः a very fleet or swift horse. --आप्यं {1} fermentation. {2} Soma. {3} water. [] --आमोदा musk. --आलिः --ली f. a whirl-wind; एतेन वातालीपुजितेन शुष्कपर्णपुटेन प्रच्छादयामि Mk. 8. --आहत a. {1} shaken by the wind. {2} affected by gout --आहतिः f. a violent gust of wind. --ऋद्धिः f. {1} excess of wind. {2} a mace, a club, stick tipped with iron. --कर्मन् n. breaking wind. --कुंडलिका scanty and painful flow of urine. --कुंभः the part of an elephant's forehead below the frontal sinuses. --केतुः dust. --केलिः {1} amorous discourse, the low whispering of lovers. {2} the marks of fingernails on the person of a lover --गामिन् m. a bird. --गुल्मः {1} a high wind, strong gale. {2} rheumatism. --ज्वरः fever a rising from vitiated wind. --तूलं cottony seeds floating in the air. --थूडा {1} a high wind. {2} acute gout. {3} a kind of smallpox. {4} a lovely woman. --ध्वजः {1} a cloud. {2} dust. --पित्तं a form of gout. --पुत्रः {1} a cheat. {2} N. of Bhīma or Hanumat. --पोथः, --पोथकः the tree called पलाश. --प्रकोपः excess of wind. --प्रमी m., f. a swift antelope. --फुल्लांत्रं flatulence in the bowels (caused by indigestion). --मंडली a whirl-wind. --मृगः a swift antelope. --रक्तं, --शोणितं acute gout. --रंगः the fig-tree. --रूषः {1} a storm, violent wind, tempest. {2} the rain bow. {3} a bribe. --रोगः, --व्याधिः gout or rheumatism. --वस्तिः f. suppression of urine. --वृद्धिः f. swelled testicle. --वैरिन् m. the castor-oil tree. --शी र्षं the lower belly. --शूलं colic with flatulence. --सह a. gouty. --सारथिः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0958-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वात गतौ सेवायां सुखीकरणे च सक० अद० च० उभ० सेट् । वातयति ते अववातत् त ।
वात पु० वा--क्त । स्पर्शमात्रविशेषगुणके भूतभेदे १ पवने अमरः । अनिलशब्दे १६४ पृ० दृश्यम् । २ देहस्थे धातुभेदे च । ६ गन्तरि त्रि० । जारे ५ धृष्टनायके च “प्रभातवाता हतीति” भट्टिः । ६ वातजन्ये रोगभेदे भावप्र० यथा “कषायकटुतिक्तकप्रमितरूक्षलघ्वन्नतः पुरःपवनजा- गरप्रतरणाभिघातश्रमैः । हिमादनशनात् तथा नि- क्षुवनाच्च धातुक्षयात् मलादिरयधारणात् मदनशोक चिन्ताभयैः । अतिक्षतजमोक्षणात् गदकृतातिमांस क्षयादतीव वमनान् नृणामतिविरेचनादामतः । पयोद- समये दिनक्षणदयोस्तृतीयांशयोर्जरामतिगतेऽशिते शिशिरसंज्ञकालेऽपि च । देहे स्रोतांसि रिक्तानि पूर- यित्वाऽनिलो वली । करोति विविधान् रोगान् सर्वाङ्गै- काङ्गसंश्रयान्” । प्रमितञ्चात्र वैपरीत्ये प्रापसर्गस्तेन अपरिमितमित्यर्थः । प्रकर्षेण मितमत्यल्पं वा लघ्वन्नम् अतिपुराणं शाल्यादि । कतिचिदन्नानि नवान्यषि वातलानि यत आह गुणरत्नमालायाम् “नीवार- स्त्रिपुटः सतीनचणकः श्यामाकमुद्गाढकीनिष्पावाश्च मकुष्ठकश्च वरठामङ्गल्यकः कीद्रवः” । एते वातकरा इति शेषः । नीवारः प्रसाधिका (चीना) इति लोके । त्रि- पुटः (खसारी) । सतीनः कलायः । निष्पावो राज- माषः । (वरवटी) इति लोके । मकुष्टकः (माढा) इति लोके । वरठा वरटिका (वररै) इति लोके । मङ्गल्यकः (मसूरी) इति लोके । पुरःपवनः प्राग्वातः, आ- मतः आमेन मार्गावरणात् । यत उक्तम् वायोर्द्धा तुक्षयात् कोपो मार्गस्यावरणेन चेति” । पयोदसमये वर्षासु । जरामतिगतेऽशिते भुक्तेऽजीर्णताङ्गते । देहे स्रोतांसीत्यादिना संप्राप्तिरुक्ता । कषायादिभि- र्हेतुभिर्वर्षादौ समये हेतुभते बली अनिलः प्रवृद्धो वायुः करोति विविधान् रोगान् । ते रोगाः कथ्यन्ते “शिरो- ग्रहोऽल्पकेशत्वं जृम्भात्यर्थं हनुग्रहः । जिह्वास्तम्भो गद्गदत्वं मिन्मिनत्वञ्च मूकता । वाचालता प्रलापश्च रसानामनभिज्ञता । बाधिर्य्यं “कर्णनादश्च स्पर्शाज्ञत्वं तथार्दितम् । मन्यास्तम्भोऽत्र वणितो बाहुशोषोपना- डकः । चर्विता चैव विक्षाची ऊर्द्धवात उदीरितः । [] आध्मानञ्च प्रत्याध्मानं वाताष्ठीला प्रत्यष्ठीला । “तूणी च प्रतितूणी च वह्निवैषम्यमेव च । आटोपः पार्श्वशूलञ्च त्रिकशूलं तथैव च । मुहुश्च मूत्रलं मूत्रनिग्रहो मल- गाढता । पुरीषस्याप्रवृत्तिश्च गृध्रसी च ततः परम् । कलापखञ्जता चापि खञ्जता पङ्गुता तथा । क्रोष्ठुशीर्षक खल्यौ च वातकण्टक एव च । पादहर्षो पाददाह आक्षेपो दण्डकाभिधः । वातपित्तकृताक्षेपस्तथा दण्डा पतानकः । अभिघातकृताक्षेप आयामो द्विविधः स्मृतः । आन्तरश्च तथा याह्यो धनुर्वातश्च कुब्जकः । अपतन्त्रोपतानश्च पक्षाघातोऽखिलाङ्गकः । कम्पस्तम्भो व्यथातीदो भेदश्च स्फुरणं तथा । रौक्ष्यं कार्श्यञ्च कार्ष्ण्यञ्च सैत्यं लोम्नाञ्च हर्षणम् । अङ्गमर्द्दोऽङ्ग- विभ्रंशः सिरासङ्कीच एव च । अङ्गशेषाश्च भीरुत्वं मोहश्चञ्चलचित्तता । निद्रानाशः स्वेदनाशो वलहानि- स्तथैव च । शुक्रक्षयो रजोनाशो गर्भनाशः परि- श्रमः । एत एवाशीतिसंख्यारोगा योगेन रूढितः । बातव्याधीतिनामानो मुनिमिः परिकीर्त्तिताः” । एत एव शिरोग्रहादय एव । योगेन वातेन वाताद्व्या- धिर्वातव्याधिरिति निरुक्त्या तदा वातज्वरादिष्वपि प्रसङ्गः स्यादत आह रूढितः प्रसिद्धितः शिरोग्रहा- दयोऽशीतिरेव वातव्याधिसंज्ञाः प्रसिद्धा न तु वातज्वरा- दयः” । तल्लक्षणादिकं तत्र दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4873,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वात" आता है (32)
वायु हवा । वात । विशेष—वैशेषिक दर्शन वायु को द्रव्यों में मानता है और उसे र…त्रिदोष वात, पित्त और कफ ये तीनों दोष । दे॰ 'दोष'धातुसाम्य वात, पित्त कफ की सम्यक् अवस्था । अच्छा स्वास्थ्यप्राकृतदोष वात, पित्त और कफ नामक प्रकृतियों के प्रकोप से उत्पन्न दोष या वर्षा, शर…सहोर एक प्रकार का वृक्ष । सिहोर । शाखोट । विशेष—इसका वृक्ष प्राय: जंगली प्र…पित्त एक तरल पदार्थ जो शरीर के अंतर्गत यकृत में बनता है । इसका रंग नीलापन लि…मरुत् एक देवगण का नाम । विशेष— वेदों में इन्हें रुद्र और वृश्नि का पुत्र लिख…मूर्वा मरोड़फली नाम की लता जो हिमालय के उत्तराखंड को छोड़ भारतवर्ष में और सब …रास्ना गंधनाहुली नामक कंद । घोड़रासन । विशेष—यह आसाम, लंका, जावा आदि में अधिक…तुंबुरु धनियानलिका नल के आकार की कोई वस्तु । चोंगा । नलीसदागति वायु । पवनस्थलकमल कमल की आकृति का एक प्रकार का पुष्प जो स्थल में उत्पन्न होता है । विशेष…द्वंद्वज सुख दुःख राग द्वेष आदि द्वंद्वों से उत्पन्न (मनोवृत्ति)लोहकिट्ट लोहे की कीट या मैल जो भट्ठे में डालकर लोहे को गलाने या ताव देने से निक…सुरभिदारु धूप सरल । विशेंष— वैद्यक के अनुसार यह सरल, कटु, तिक्त, उष्ण तथा कफ, वा…सारलोह लोहसार । इस्पात । लोहा । विशेष—वैद्यक में यह ग्रहणी, अतिसार, अर्द्धांग…प्रकोपन किसी के प्रकोप को बढ़ाना । उत्ते- जित करनाअदरक तीन फुट ऊँचा एक पौधा जिसकी पत्तियाँ लबी जड़ या गाँठ तीक्ष्ण और चरपरी ह…एकांगी एक ओर का । एक पक्ष का । एकतरफा । जैसे—एकांगी प्रीतिलिंगनाश अंधेरा, जिसमें वस्तु की पहचान न हो सके । तिमिर । अंधकारलफज शब्दमहुआ एक प्रकार का वृत्त जो भारतवर्ष के सभी भागों में होता है और पहाड़ों पर …गठिवन मध्यम आकार का एक पेड़ जिसकी ड़ालियाँ पतली होती है । विशेष—इसकी पत्तियो…मुलेठी घुँघची या गुंजा नाम की लता की जड़ जो औषध के काम में आती है । जेठी मधु …कलियारी एक विषैला पौधा जिसकी पतियाँ पतली और नुकीली होती हैं और जिसकी जड़ में ग…भटकटैया एक छोटा और काँटेदार क्षुप जो बहुधा औषध के काम में आता है । विशेष—इसके …मुसब्बर ॰ पुं॰ कुछ विशिष्ट क्रियाओं से सुखाया और जमाया हुआ घीकुवाँर का दूध या …सोनकेला चंपा केला । सुवर्ण कदली । पीला केला । विशेष— वैद्यक में यह शीतल, मधुर,…तेजपत्ता दारचीनी की जाति का एक पेड़ जो लंका, दारजिलिंग, काँगडा़ जयंतिथा और खासी…निर्विषी असवर्ग की जाति की एक धास । जदवार । विशेष—यह पश्चिमोत्तर हिमालय, काश्मी…पीपलामूल एक प्रसिद्ध ओषधि जो पीपल ओषधि की जड़ है । विशेष—आयुर्वेद के अनुसार पीप…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें