🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:34:07 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रुटि
truṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
थोड़ा अंश (3.1.61) मात्रा · लव · लेश · कण · अणु
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रुटि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. कमी । कसर । न्यूनता ।
२. अभाव ।
३. भूल । चूक ।
४. वचनभंग ।
५. छोटी इलायची । एला ।
६. संशय । संदेह ।
७. कार्तिकेय की एक मातृका का नाम ।
८. समय का एक अत्यंत सूक्ष्म विभाग जो दो क्षणी के बराबर और किसी के मत से प्राय: चार क्षण के बराबर होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रुटि f. (Siddh. stry. 26) an atom (= 7 Reṇus, Lalit. xii, 176)
a very minute space of time, MBh. i, 1292; Hariv. 9529; VarBṛS. ii, 0/1; Sūryas.; BhP. iii, 11, 6
x
small cardamoms, Suśr. vi
doubt, L.
cutting, breaking, W.
loss, destruction, W.
breaking a promise, W.
N. of one of the mothers attending on Skanda, MBh. ix, 2635
See त्रोटि.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (462,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रुटिः, --टी f. [त्रुट्-इम् वा ङीप्] 1 Cutting, tearing. --2 A small part, an atom. --3 A very minute space of time equal to (1/4) of a Kṣaṇa or (1/2) of a Lava. --4 Doubt, uncertainty. --5 Loss, destruction. --6 Small cardamoms (the plant).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0551-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रुटि(टी) स्त्री कुटा० त्रुट--इन् वा ङीप् । १ सूक्ष्मैलायां २ अल्पे ३ संशये ४ कालभेदे च अमरः स च “योऽक्ष्णोर्निमेषस्य खराम३०भागः स तत्परस्त- च्छतभाग उक्ता । त्रुटिर्निमेषैर्धृति१८ भिश्च काष्ठा तत्त्रिं- शता सद्गणकैः कलोक्ता” सि० शि० उक्तेः तत्परस्य शतभागकालरूपः । “क्षणद्वयात्मकः कालस्त्रुटिरिति” ऽभरतः तन्मूल्यं मृग्यम् । तदपेक्षया क्षणस्य भाग० अधिककालतोक्तेः तस्यामूर्त्तत्वात् क्षणस्य मूर्तत्वाच्च तथा हि “प्राणादिः कथितो मूर्त्तस्त्रुट्याद्योऽमूर्त्तसंज्ञकः” सू० सि० “त्रुटिराद्या यस्य तादृशः कालः एकप्राणा- न्तर्गतत्रुटितत्परादिकोऽमूर्त्तसंज्ञकः व्यवक्षारायोग्यत्वे- नास्यामूर्त्तवम् । माग० ३ । ११ । ५, ६ । अन्यथा मानमुक्तं यथा “अणू द्वौ परमाणुः स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । ज्वालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् । त्रसरेणुत्रयं भुङ्क्ते यः कालः सः त्रुटिः स्मृता । शतभागस्तु वेधः स्यात्तैस्त्रिभिस्तु लवः स्मृतः । निमेषस्त्रिलवो ज्ञेय आम्नातस्ते त्रयः क्षणः” । “मरुतः सह पर्जन्याः कलात्रुटिलवक्षणाः” हरिवं० १६८ अ० । “शुक्लस्त्वं बहुलस्त्वञ्च कला काष्ठा त्रुटिस्तथा” भा० आ० २५ अ० । “प्राण- त्रुटित्रुट्यबयवाद्यकालस्य क्षेत्रस्य च वेत्ता” वृ० सं०२ अ० । २ कुमारानुचरमातृभेदे “केशयन्त्री त्रुटिर्नाम क्रोशना तु तडित्प्रभा” भा० ग० ४७० भातृगणोक्तौ । भावे इन् । ३ अवयवादिहीनतायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3390,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रुटिः, स्त्री, (त्रुट्यते इति । त्रुट् + “इगुपघात् कित् ।” उणां । ४ । २१८ । इति इन् सच कित् ।) न्नहैला । (यथा, सुश्रुते । उत्तरतन्त्रे । ५२ । “उतुकारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः ॥” [] अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “वयस्था तीक्ष्णगन्धा च सूक्ष्मैला त्रिपुटा त्रुटिः ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥) अल्पम् । संशयः । कालभेदः । स च ह्रस्वा- क्षरचतुर्भागग्रहणात्मकः । इत्यमरः । ३ । ३ । ३७ ॥ क्षणद्वयात्मकः । इति तट्टीकायां स्वामी ॥ यथा, भागवते । ३ । ११ । ५ । “अणुर्द्वौ परमाणू स्यात् त्रसरेणुस्त्रयः स्मृतः । जालार्करश्म्यवगतः खमेवानुपतन्नगात् । त्रसरेणुस्त्रिकं भुङ्क्ते यः कालः सा त्रुटिः स्मृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-664-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्रुटि" आता है (12)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें