🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:27 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अणु
aṇu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धान का एक (बारीक) भेद (2.9.21)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अणु १
१. संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] द्वयणु क से सूक्ष्म, परमाणु से बड़ा कण जिसका बिना किसी विशेष यंत्र के खंड़ नहीं किया जा सकता ।
२. ६० परमाणु ओं का संधात या बना हुआ कण । ३, छोटा टुकड़ा । कण ।
४. परमाणु ।
५. सूक्ष्म कण ।
६. रज । रजकण । 7. संगीत में तिन ताल कें काल का चतुर्थाश काल ।
८. अत्यंत सूक्ष्म मात्रा ।
९. एक मुहूर्त का ५,४६, 7५,॰॰० वाँ भाग ।
अणु २ वि॰
१. अतिसूक्ष्म । क्षुद्र ।
२. अत्यंत छोटा ।
३. जो दिखाई न दे या कठिनाई से दिखाई पड़े ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अणु mf(वी)n. fine, minute, atomic
अणु (उस्), m. an atom of matter
‘an atom of time’, the 54,675,000th part of a muhūrta (of 48 minutes)
Panicum Miliaceum, VS.; ŚBr. xiv; MuṇḍUp.
N. of Śiva
अणु m. (also) the soul, life (= आत्मन्), Harav.
sea-salt, L.
a sacred text, single verse or Mantra (cf. स्रग्-अणु)
अणु (उ), n. (in prosody) the fourth part of a mātrā
अणु ind. minutely, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (11,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अणु a. (णु-ण्वी f.) [अण्-उन्] Minute, small, little, atomic (opp. स्थूल, महत्); अणोरणीयान् Bg. 8. 9; सर्वोप्ययं नन्वणुः Bh. 3. 26 insignificantly small; अण्वपि भयं Ms. 6. 40; अण्वपि याच्यमानः Pt. 4. 26 asked but an atom, a very small quantity, Ms. 3. 51. --णुः 1 An atom, a very small particle (an exceedingly small measure); the mote in a sunbeam, the smallest perceptible quantity; अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घं ब्रह्म; अणुं पर्वतीकृ Bh. 2. 78 to magnify; cf. also ‘To make mountains of molehills.’ --2 An atom of time (व्यंजनमर्धमात्रा तदर्धं अणु); it is said to be 54,675,000th part of a Muhūrta (48 minutes). --3 N. of Śiva. --4 N. of very small grain such as सर्षप, चीनक [] &c., अनणुषु दशमांशोऽणुष्वथैकादशांशः Līlā. --णु n. the fourth part of a Mātrā. --Comp. --अंतः [अणुः अंतो यस्य] a hair-splitting question; (अण्वंतः सूक्ष्मांतः सूक्ष्मवस्तुनिर्णयांतः प्रश्नः Śaṅkara). --तैलं N. of a medicinal oil. --भा [ अण्वी सूक्ष्मा भा प्रभा यस्याः सा] lightning. --मात्र a. [अणुः परिमाणं यस्य अणु-मात्रच्] of the size of an atom. --रेणुः [कर्म.] atomic dust. --रेवती [अणुः सूक्ष्मा रेवतीतारेव] N. of a plant (दंतीवृक्ष) Croton Polyandrum. --वादः the doctrine of atoms, atomic theory, the theory that all material substances are primarily atoms and secondarily aggregates, and that all atoms are eternal. --वीक्षणं [ष. त.] {1} minute observation, observation of very minute parts. {2} [अणुः सूक्ष्मो वीक्ष्यते अनेन करणे ल्युट्] an instrument, like the microscope, enabling one to discern the smallest objects. --व्रीहिः [कर्म.] a fine sort of grain, rice &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0028-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अणु त्रि० अण--उन् । क्षुद्रे, सूक्ष्मपरिमाणवति, द्रव्ये, लेशे च । (चिना, काङनी, श्यामा) प्रभृति सूक्ष्मधान्ये पु० । “अनणुषु दशमांशोऽणुष्वथैकादशांश” इति लीला० । अणुशब्दोहि परिमाणविशेषवाची । तत्र परिमाणस्य चत- स्रोविधा स्थूलसूक्ष्मदीर्घह्रस्वत्वरूपाः “अथादेशोनेतिनेति” इत्युपक्रम्य “अस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमित्यादि” श्रुत्या चतुर्विधपरिमाणस्यैव ब्रह्मणि निषेधेन परिमाणचातु- र्विध्यलाभः एतन्मूलकमेव शारीरकभाष्ये, वैशेषिकसूत्रे, न्यायकन्दल्याञ्च उक्तभेदमादायैव परिमाणचातुर्विध्यमुक्तम् । तत्रारम्भकद्रव्यभूयस्त्वाभूयस्त्वाभ्यां स्थूलसूक्ष्मत्वे ह्रस्वदीर्घत्वे तु तत्तच्छब्दे वक्ष्येते । एवञ्च सूक्ष्मपदार्थे आरम्भकाल्प- [] त्वात् अणुत्वं यत्र चारम्भकद्रव्यान्तरं नास्ति स तादृशपरिमाणवत्त्वात् परमाणुरित्युच्यते । एवञ्च अणु- शब्दस्य शुक्लादिशब्दवत् अणुत्वपरिमाणविशिष्टद्रव्य- वाचकत्वम् । अणुत्वञ्च सूक्ष्मत्वम् अतिसूक्ष्मत्वञ्च । तत्र सूक्ष्मपरत्वेन सर्षपचीनकादिद्रव्याणामारम्भकद्रव्याल्प- त्वात् तत्र प्रवृत्तिः । तदभिप्रायेणैव “अनणुषु दशमांशोऽ- णुष्यथैकादशांश” इति लीला० । श्रुतौ च “अणोर- णीयानिति” निर्द्देशः । अतिसूक्ष्मपरत्वे च “नित्या स्यादणु लक्षणेति” भाषा० तस्य नित्यत्वञ्च आरम्भकावयवा भावात् “अनित्या च भवेदन्या सैवावयवयोगिनीति” भाषापरिच्छेदेऽवयवयोगेनैवानित्यत्वकथनात् परमाणोस्तद- भावेनैव नित्यत्वं भङ्ग्योक्तमिति नैयायिकाः । वेदा- न्तिनस्तु सूक्ष्मभूतानामपि ब्रह्मण उत्पत्तिमुररीचक्रुः । यथा च एतन्मतयोः युक्तायुक्तत्वे तथा आरम्भवादशब्दे वक्ष्यते । सूक्ष्मार्थग्राहित्वेन अणुबुद्धिरित्यादौ, अणु- र्जीव इत्यादौ च दुर्ज्ञेयत्वेन तत्रैतस्य भाक्तत्वम् । एवञ्च अणुत्वपरिमाणरूपगुणमादाय तद्वत्येवास्य प्रवृत्तिः तेन तत्र त्रि० स्त्रियान्तु गुणवचनतया वा ङीप् । अण्वी । “अण्व्योमात्राविनाशिन्यो दशार्द्धानाञ्च याः स्मृता इति मनुः । “अस्थूलमनणु इत्यादि” श्रुतिः अत्र नञ्तत्पुरुष समासनिष्पन्नस्य अनणुशब्दस्य “परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयो- रिति” पाणिन्युक्तेः परवल्लिङ्गत्वेन अणुशब्दस्यापि नपुंसकत्व मित्यवसीयते । अधिकं परमाणुशब्दे वक्ष्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0097-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अणु, त्रि, (अणति सूक्ष्मत्वं गच्छति अण् + उन् । लवलेसशकलाणवः इत्यमरः) क्षुद्रं । सूक्ष्मं । इति मेदिनी ॥
अणुः, पुं, (अण् + उन्) लेशः । व्रीहिविशेषः । सूक्ष्मधान्यं । चिना इत्यादि भाषा । इत्यमरः । (यथा मनुः । न गृह्णीयात् शुल्कमण्वप्रि ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-024-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अणु" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें