🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:20:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीर
jīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीर १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जीरा ।
२. फूल का जीरा । केसर । उ॰—रघुराज पंकज को जीर नहिं बेधै हरि धरौं किमि धीर पावै पीर मन मोर है ।—रघुराज (शब्द॰) ।
३. खडग् । तलवार ।
४. अणु ।
जीर २ वि॰ क्षिप्र । तेज । जल्दी चलनेवाला ।
जीर ३ संज्ञा पुं॰ [फ़ा॰ जिरह] जिरह । कवच । उ॰— कुंडल के ऊपर कडाके उठैं ठौर ठौर, जीरन के ऊपर खड़ाके खड़गान के ।—भूषण (शब्द॰) ।
जीर ४पु वि॰ [सं॰ जीर्ण] पुराना । जर्जर । उ॰—मनहु मरी इक वर्ष की भयो तासु तन जीर । करषत कर महि पर गिरी गयो सुखाय शरीर ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. जीर mf(आ)n. (√ जिन्व्, Uṇ.), quick, speedy, active, RV. (Naigh. ii, 15)
driving (with gen.), RV. i, 48, 3 (cf. गो-)
जीर m. quick movement (of the Soma stones), v, 31, 12
a sword, L.
2. जीर m. (√ जॄ) = ˚रण, L.
Panicum miliaceum, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर a. [ज्या रक् संप्रसा˚ दीर्घः] Ved. Swift, quick. --रः 1 A sword. --2 Cumin-seed. --3 An atom.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीर पु० ज्या--रक् संप्र० दीर्घः । १ जीरके, २ खड्गे, ३ अणौ च । मेदि० जोरी रक् च” उणा० सौ० जु--रप्रत्ययः ईश्चान्ता- देशः । ४ जवशीले ५ क्षिप्रे च उज्ज्वल० जीरदानुः । “उत नः सुद्योत्मा जीराश्वः” ऋ० १ । १४१ । १२ । “जीराश्वः क्षिप्राश्वः” भा० । संज्ञायां कन् । (जीर) ख्याते पदार्थे मेदिनि० । मदनपालनिघण्टौ तस्य क्लीवता तद्भेदा गुणा- श्चोक्ता यथा “जीरकं दीर्घकं शुक्लमजाजीकण- जीरकम् । जीरकं जरणं कृष्णं वर्षकाली सुगन्धिकम् । कालिका वाष्पिका कुञ्चिकारवी चोपकुञ्चिका । पृथ्वीका सुखवी पृथ्वी स्थूलजाप्युपकालिका । जीरकत्रितयं रूक्षं कटूष्णं दीपनं लघु । संग्राहि पित्तलं मेध्यं गर्भाशयविशुद्धिकृत् । चक्षुष्यं पवनाध्मानगुल्मच्छर्दि- बलासजित्” मदनपालः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3122,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीरः, पुं, (जवतीति । जु गतौ + “जोरी च ।” उणां २ । २३ । इति रक् ईश्चान्तादेशः ।) जीरकः । खड्गः । इति मेदिनी । रे, ३९ ॥ अनुः । इति सिद्धान्तकौमुद्यामुणादिवृत्तिः ॥ (विद्यावति, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । १ । ४४ । ११ । “मनुष्वद्देव धीमहि प्रचेतसं जीरं दूतममर्त्त्यम् ।” “जीरं विद्यावन्तम् ।” इति दयानन्दभाष्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-537-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें