🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:57:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जीर्ण
jīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीर्ण वि॰ [सं॰]
१. बहुत बुड्ढा । बुढापे से जर्जर ।
२. पुराना । बहुत दिनों का । जैस, जीर्ण ज्वर ।
३. जो पुराना होने के कारण टूट फूट गया हो । कमजोर हो गया हो । फटा पुराना । उ॰—का क्षति लाभ जीर्ण धनु तोरे ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—जीर्ण शीर्ण = फटा पुराना । टूटा फूटा ।
४. पेट में अच्छी तरह पचा हुआ । जठराग्नि में जिसका परिपाक हुआ हो । परिपक्व । जैसे,—अन्न, अजीर्ण ।
जीर्ण २ संज्ञा पुं॰
१. जीरा ।
२. बूढ़ा व्यक्ति (को॰) ।
३. वृक्ष (को॰) ।
४. शिलाजतु (को॰) ।
५. वृद्धावस्था । वार्धक्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर्ण mfn. (Pāṇ. iii, 2, 104) old, worn out, withered, wasted, decayed, AV. x, 8, 27; TS. i; ŚBr. &c.
ancient (tradition), KātyŚr., Sch.
digested, MBh. iii, 8623; R.; Hariv. &c.
जीर्ण m. an old man, W.
(= जर्ण), a tree, L.
= ˚रण, L.
जीर्ण n. old, age,, decrepitude, Rājat. iii, 316
‘digestion’, see -शक्ति
benjamin, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (422,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीर्ण p. p. [जॄ-क्त] 1 Old, ancient. --2 Worn out, ruined, wasted, decayed, tattered (as clothes); वासांसि जीर्णानि यथा विहाय Bg. 2. 22; U. 6. 38; Māl. 5. 30. --3 Digested; सुजीर्णमन्नं सुविचक्षणः सुतः H. 1. 22. --र्णः 1 An old man. --2 A tree. --3 Cuminseed. --णा Large cumin-seed. --र्णं 1 Benzoin. --2 Old age, decrepitude. --Comp. --उद्धारः ‘renewing the old’, repairs, especially of a temple or any charitable or religious institution. --उद्यानं ruined or neglected garden. --ज्वरः lingering fever. --पर्णः the Kadamba tree. --वज्रं a particular gem. --वस्त्र a. wearing old clothes. --वाटिका a ruined house.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीर्ण त्रि० जॄ--क्त । १ जरायुक्ते २ पुरातने च अमरः “वासांसि जीर्णानि यथा विहाय” गीता । “जीर्णमन्नं प्रशंसीयात् शस्यञ्च गृहमागतम्” चाणक्यः । २ शैलजे न० राजनि० । ३ उदराग्निना कृतपाके त्रि० । “अजीर्णे भेषजं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम्” वैद्यकम् । [] द्रव्यभेदे जीर्णतासाधनद्रव्यभेदा जीर्णमञ्जर्य्यामुक्ता यथा “नारीकेलफलेषु तण्डुलमथ क्षीरं रसाले हितं जम्बीरो- त्थरसो घृते समुचितः सर्पिस्तु मोचाफले । गोधूमेषु च कर्कटी हिततमा मांसात्यये काञ्जिकं नारङ्गे गुड- नक्षणञ्च कथितं पिण्डारके कोद्रवः । पिष्टान्ने सलिलं पियालफलजे पथ्या सिता माषजे खण्डं क्षीरभवे तु तक्रमुचितं कोष्णाम्बु कोलम्बजे । मत्स्ये चूतफलं त्व- जीर्णशमनं मध्वम्बुपानात्यये तैलं पौष्करजे कटूप्रशमनं शेषांस्तु बुद्ध्या जयेत् । पनसे कदलं कदले च घृतं घृत- पाकविधावपि जम्बुरसः । तदुपद्रबशान्तिकरं लवणं लवणेषु च तण्डुलवारि वरम् । नारिकेलफलतालवीजयोः पाचनं य इह तण्डुलं विदुः । ते वदन्ति मुनयोऽथ तण्डुलान् क्षीरवारि परिपाचयत्यपि । दाडिमाम- लकतालतिन्दुकीवीजपूरलवलीफलान्यपि । बाकुलेन च फलेन पाचयेत् पाकमेति बकुलं स्वमूलतः । मधूक- मालूरनृपादनानां परूषखर्ज्जूरकपित्थकानाम् । पाकाय पेयं पिचुमर्दवीजं घृतेऽपि तक्रं प्रवदन्ति पथ्यम् । गो- धूममाषहरिमन्थसतीनमुद्गपाको भर्वेदिति च मातु- लपत्रकेण । खर्ज्जूरिका विसकशेरुसितासु शस्तं शृङ्गाटके मधुफलेष्वपि भद्रमुस्तम् । पिशितपनसयोः स्यादाम्रवीजेन पाकः कृशरमहिषयोषित्क्षीरयोः सैन्धवेन । चिपिटपरिणतिः स्यात् पिप्पलीदीपिकाभ्या मपहरति तुषाम्भो वैदलानामजीर्णम् । कर्पूरपूगीफल नागवल्लीकाश्मीरजातीफलजातिकोशम् । कस्तूरिका सिह्लकनारिकेलजलं पचत्याशु समुद्रफेनः । श्यामाक नीवारकुलत्थषष्टिनिष्पाबकङ्गू दधिमस्तकस्तु । चिन्वा- कुलत्थौ तिलतैलयोगात् जटाब्दनादस्य निहन्त्यथाम्रम् । कशेरुशृङ्गाटमृणालमृद्वी खर्ज्जूरखण्डा अपि नागरेण । पलाशभस्माम्बु तथार्द्रजो बा रसो निहन्या- द्रसमिक्षुजातम् । अम्लेन केनाप्यथ व्योषणेन कोष्णा- म्बुना वा घृतसेति पाकम् । तिलादितैलान्यपि का- ञ्जिकेन सर्ज्जस्य मज्जा पनसामलक्यौ । किमत्र चित्रं बहुमांसमत्स्यभोजी सुखी स्यात् परिपीय शुक्तम् । इत्य- द्भुतं केवलवह्निपक्वमांसेन मत्स्यं परिपाकमेति । कपोतपारावतनीलकण्ठककपिञ्जलानां पिशितानि जग्ध्वा । काशस्य मूलं परिपेयमुष्णं सुखी भवेन्ना बहुशो न भूतम् । व्योषैः रसाला सुरभीयबस्तुमण्डेन कोष्णेन विपाकमेति । शङ्खस्य चूर्णेन हयारिगारी- [] पयोदधिक्षीरमुपैत्रि पाकम् । वटो वेसवाराल्लवङ्गेन फेनी शमं पर्पटः शिग्रुबीजेन याति । कणामूलतो लड्डुका पूपकादेर्विपाको भवेच्छस्कुलीमण्डयोश्च । श्वाविद्गोधागण्डकाश्चित्रतैलाद् यावत् क्षारात् कोल- कूर्तादयोऽपि । जीर्य्यान्त्येवं पायसो मुद्गयूषात् सामु- द्रादप्यारनालं सुखाय । तप्तं तप्तं हेम वा तारमग्नौ तोये क्षिप्तं सप्तकृत्वस्तदम्भः । पीत्वावश्यं दीर्घकालो- पपन्नमम्भो जीर्णं शीघ्रमेवं जहाति । पालङ्किका केमुककारवेल्ली वार्त्ताकुवंशाङ्कुरमूलकानाम् । उपोद कालाबुपटोलकानां सिद्धार्थको मेधवरस्य पक्ता । शुण्ष्ठीसतीनस्य च नागरङ्गजम्बीरयोः कोद्रबको निहन्ता । जरामिरागेरिकचन्दनाम्यामभ्येति शीघ्रं बहुशो न मूतम् । पटोलवंशाङ्कुरकारवेल्लीफलान्य लाबूनि बहूनि जग्ध्वा । क्षारोदकं ब्रह्मतरोर्निपीय भोक्तुं पुनर्वाञ्छति तावदेव । विपच्यते शूरणको गुडेन तथालुकं तण्डुलतोयपानात् । जम्बीरनीरेण निशा- रसोनं मुस्तेन तूर्णं परिपाकमेति । चञ्चूकसिद्धार्थक वास्तुकानां गायत्रिसारक्वथितेन पाकः । शाकानि सर्व्वाण्युपयान्ति पा
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीर्ण" आता है (12)
जर्जर जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया होजाजर पु † वि॰ दुर्वल । कृश । जीर्णजाजरा पु † वि॰ जर्जर । जीर्णजर्जारित जीर्ण । पुरानाआहत जिसपर आघात हुआ हो । चोट खाया हुआ । घायल । जखमी । जैसे,—उस युद्ध में ४०…जरठ कर्कश । कठिनजीन घोडे़ की पीठ पर रखने की गद्दी । चारजामा । काठी । यौ॰—जीनपोशशीर्ण छितराया हुआ । टूटा फूटा हुआ । खंड खंडघिसा घिसा हुआ । रगड़ा हुआजीरा डेढ़ दो हाथ ऊँचा एक पौधा । विशेष—इसमें सौंफ की तरह फूलों के गुच्छे लंब…चिराना चीरने का काम कराना । फड़वाना । जैसे,—फोडा़ चिराना, लकडी़ चिरानापुराना जो किसी समय के बहुत पहले से रहा हो । जो किसी विशेष समय में भी हो और उस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें