🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:51:36 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृद्ध
vṛddha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
शिलापुष्प/छरीला के नाम (2.4.122) कालानुसार्य · अश्मपुष्प · शीतशिव
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृद्ध १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्य की तीन अवस्थाओं में से एक अवस्था जो युवावस्था के उपरांत और सबके अंत में आती है । बुढ़ापा । जरा । विशेष—यह अवस्था प्रायः ६० वर्ष के उपरांत आती है । इसमें मनुष्य दुर्बल और क्षीण हो जाता है, उसके सब अंग शिथिल हो जाते हैं, शरीर की धातुएँ तथा इंद्रियाँ आदि भी बराबर क्षीण होती जाती हैं, और इसके अत में मृत्यु आ जाती हैं ।
२. वह जो इस अवस्वा में पुहँच गया हो । बुड्ढा ।
३. संमानित व्यक्ति । पँडित । विद्वान् ।
४. शैलज नामक गधद्रव्य ।
५. वृद्धावस्था ।
६. ऋषि । संत (को॰) ।
७. वंशज । संतान (को॰) ।
८. व्यकरण में वह शब्द जिसके प्रथम स्वर का वृद्धि हुई हो (को॰) ।
९. गुग्गुल (को॰) ।
१०. अस्सी साल का हाथी (को॰) ।
वृद्ध २ वि॰
१. ब़ढ़ा हुआ । पूर्णतः बढ़ा हुआ ।
३. अधिक अवस्था का ।
४. बड़ा । विशाल ।
५. विकासित ।
६. एकत्रित । सँचित ।
७. पठित । वुद्धिमान् । अधीत । शिक्षित ।
८. योग्य । विशिष्ट [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वृद्ध mfn. (fr. √ वर्ध्, p. 926, col. 1) cut, cut off, destroyed, MBh.
वृद्ध n. what is cut off, a piece, Śulbas. (v.l. वृध्र).
2. वृद्ध mfn. grown, become larger or longer or stronger, increased, augmented, great, large, RV. &c. &c.
grown up, full-grown, advanced in years, aged, old, senior (often in comp. with the names of authors, esp. of authors of law-books [cf. IW. 300, 302], to denote either an older recension of their works or the wk. of some older authors of the same name; cf. वृद्ध-कात्यायन, -गर्ग &c.), TS.; Mn.; MBh. &c.
(ifc.) older by, Gaut. vi, 15
experienced, wise, learned, MBh.; Kām.
eminent in, distinguished by (instr. or comp.), Mn.; MBh. &c.
important, VPrāt.
exalted, joyful, glad (also applied to hymns), RV.
(in gram., a vowel) increased (by Vṛddhi q.v.) to आ or ऐ or औ, APrāt.; Lāṭy.
containing (or treated as containing) आ or ऐ or औ in the first syllable, Pāṇ. i, 1, 73 &c.
वृद्ध m. an old man (ifc. ‘eldest among’), Mn.; MBh. &c. (cf. comp.)
a religious mendicant, VarBṛS.
an elephant eighty years old, Gal.
Argyreia Speciosa or Argentea, L.
वृद्ध m. and (आ), f. an elder male or female descendant, a patronymic or metron. designating an elder descendant (as opp. to युवन्, q.v.; e.g. गार्ग्य is वृद्ध, गार्ग्यायण is युवन्), Pāṇ. i, 2, 65 &c.
वृद्ध n. a nominal stem (and some other stems) whose first syllable contains an आ or ऐ or औ, Pāṇ. i, 1, 73 &c.
the word वृद्ध, ib. v, 3, 62.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1010,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृद्ध a. [वृध्-क्त] (compar. ज्यायस् or वर्षींयस्, superl. ज्येष्ठ or वर्षिष्ठ) 1 Increased, augmented. --2 Full grown, grown up. --3 Old, aged, advanced in years; वृद्धास्ते न विचारणीयचरिताः U. 5. 35. --4 Advanced or grown up (at the end of comp.), cf. वयोवृद्ध, धर्मवृद्ध, ज्ञानवृद्ध, आगमवृद्ध &c. --5 Great, large. --6 Accumulated, heaped. --7 Wise, learned. --द्धः 1 An old man; हैयंगवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् R. 1. 5, 9. 78; Me. 30. --2 A worthy or venerable man. --3 A sage, saint. --4 A male descendant. --द्धं 1 Benzoin. --2 (In gram.) A word having a Vṛddhi vowel in the first syllable, as आ, ऐ and औ. --Comp. --अंगुलिः f. {1} the thumb. {2} the great toe. --अवस्था old age. --आचारः an ancient or long-standing custom. --उक्षः an old bull. --काकः a raven. --नभि a. corpulent, pot-bellied. --भावः old age. --मतं the precept of ancient sages. --राजः a kind of sorrel. --वहनः the mango tree. --श्रवस् m. an epithet of Indra. --संघः a council of elders. --सूत्रकं a flock of cotton.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1007-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृद्ध न० वृध--क्त । १ शैलजनामगन्धद्रव्ये अमरः । २ वृद्धदारके वृक्षे पु० राजनि० । ३ वृद्धियुक्ते त्रि० ४ गतयौवने वृद्धा- वस्थायुक्ते । बाल्यादिवयःकालभेदश्च भावप्र० उक्तो यथा “बाल्यादेरवधिमाह मुश्रुतः “वयस्तु त्रिविधं बाल्यं मध्यमं वार्द्धकं तथा । ऊनषोडशवर्षस्तु नरो बालो निगद्यते । त्रिविधः सोऽपि दुग्धाशी दुग्धान्नाशो तथान्न- भुक् । दुग्धाशी वर्षपर्य्यन्तं दुग्धान्नाशी शरद्द्वयम् । तदु- त्तरं स्यादन्नाशो एवं बालस्त्रिधा मतः । मध्ये षोडश- सप्तत्योर्मध्यमः कथितो बुधैः । चतुर्धा मध्यमं प्राहुर्युवा द्धात्रिंशतो मतः । चत्वारिंशत् समा यावत्तिष्ठेद्वीर्य्यादि- पूरितः । ततः क्रमेण क्षीणः स्याद् यावद् भवति स- प्तति” । वीर्व्यादीत्यादिशब्देन रसादिसर्वधात्विन्द्रिय- यलोत्साहा उच्यन्ते । क्षीणः सवधात्विन्द्रियबलोत्- साहैर्हीनः “ततस्तु सप्ततेरुर्द्ध्वं क्षीणधातुरसा- दिकः । क्षीयमाणेन्द्रियबलः क्षीणरेता दिने दिने । बलोपलितखालित्ययुक्तः कर्मसु चाक्षमः । कासश्वासा- दिभिः क्लिष्टो वृद्धो भवति मानवः । बाल्ये विवर्द्धते श्लेष्मा पित्तं स्यान्मध्यमेऽधिकम् । बार्द्धक्ये वर्द्धते वायु- र्विचार्व्यैतदुपक्रमेत्” । उपक्रमेत् चिकित्सेत् । तन्त्रा- न्तरे तु “बलवृद्धिश्छविर्मेधा त्वग्दृष्टिः शुक्रविक्रमौ । षुद्धिः कर्मेन्द्रियं चतो जीवितं दशतो ह्रसेत्” । ५ पण्डिते पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4948,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृद्धं, क्ली, शैलजनामगन्धद्रव्यम् । इत्यमरः ॥
वृद्धः, पुं, वृद्धदारकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
वृद्धः, त्रि, (वृधु वृद्धौ + क्तः । “यस्य विभाषा ।” ७ । २ । १५ । इति नेट् ।) गतयौवनः । प्रवृद्धः । (यथा, मनुः । २ । १५६ । “न तेन वृद्धो भवति येनास्य पलितं शिरः । यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ॥”) पण्डितः । इति मेदिनी ॥ आद्यस्य पर्य्यायः । प्रवयाः २ स्थविरः ३ जीनः ४ जीर्णः ५ जरन् ६ । इत्यमरः ॥ यातयामः ७ जर्ज्जरः ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ पलितः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-480-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृद्ध" आता है (26)
जरत् बुड्ढा । वृद्धपलित वृद्ध । बुड्ढास्थविर वृद्ध । बुड्ढा । जैसे,—उनका प्रभाव स्थविर और युवा सब पर समान हुआ ।—अयो…जर पु संज्ञा पुं॰ जरा । वृद्धावस्थाजरंड क्षीण । वृद्ध । पुरानाजरित वृद्ध । जईफजरी बुड़्ढा । वृद्धजरदष्टि वृद्ध । बुड्ढाखुरटि बुढा । वृद्धचरमवया वृद्धप्रवया वृद्ध । बूढाबुजुर्ग जिसकी अवस्था अधिक हो । वृद्ध । बड़ास्ताविर वृद्ध । वार्धक्ययुक्तजराग्रस्त बुड्ढा । वृद्धजरठ कर्कश । कठिनजर्जर जीर्ण । जो बहुत पुराना होने के कारण बेकाम हो गया होविरेचन मलभेदक औषध । दस्त लानेवाली दवा । जैसे,—रेंड़ी का तेलज्येष्ठ बड़ा । जेठा । जैसे, ज्येष्ठ भ्राताप्राचीन जो पूर्व देश में उत्पन्न हुआ हो । पूरब कानिष्कल जिसमें कला न हो । कलारहितवर्षीयस् वर्षा युक्तमूर्च्छित मूर्च्छित वि॰त्रिकूर्चक सुश्रुत के अनुसार फोडे़ आदि चीरने का एक शस्त्र जिसका व्यवहार बालक, वृद…घुलना पानी, दूध आदि पतली चीजों में खूल हिल मिल जाना । किसी द्रव पदार्थ में म…छरीला काई की तरह का एक पौधा जिसमें केसर या फूल नहीं लगते । पथरफूल । बुढना । …न्यायस् ज्येष्ठ । बड़ा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें