🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:43:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्राचीन
prācīna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
चारों ओर की बाड़ (2.2.3)
पश्चिम में उत्पन्न 'प्रतीचीन', पूर्व में उत्पन्न 'प्राचीन' (तीनों लिङ् (1.3.3) प्रतीचीन
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राचीन १ वि॰ [सं॰]
१. जो पूर्व देश में उत्पन्न हुआ हो । पूरब का ।
२. जो पूर्व काल में उत्पन्न हुआ हो । पिछले जमाने का । पूराना । पूरातन ।
३. वृद्ध । बुड्ढा । यौ॰—प्राचीनकल्प = पूरा कल्प । प्राचीनगाथा = पुराना इतिहास । पुरानी कथा । प्राचीनतिलक । प्राचीनपनस । प्राचीनबर्हिष । प्राचीनमत = पुराना विश्वास । पहले से चला आता मत । प्राचीनमूल ।
प्राचीन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] दे॰ प्राचीर ।
प्राचीन काव्यमिश्र संज्ञा पुं॰ [सं॰] वह दृश्य काव्य जिसकी रचना प्राचीन काल में हुई हो और जिसका अभिनय भी प्राचीन काल में होता रहा हो । विशेष—इसके पाँच भेद हैं—(१)नाट्य, (२) नृत्य, (३) नृत्त, (४) तांडव और (५) लास्य ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राचीन &c. See p. 704, col. 3.
प्राचीन mf(आ)n. turned towards the front or eastward, eastern, easterly, RV.; TS.; Br. &c.
former, prior, preceding, ancient, old, Mn.; Kull.; Hāyan.
प्राचीन m. n. a hedge (= प्राचीर), L.
प्राचीन n. N. of a Sāman, ĀrṣBr.
प्राचीन n. subsequently (अतः-प्˚, ‘further on from that point’), ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (703,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राचीन a. [प्रच् भवार्थे ख] 1 Turned towards the front or east, eastern, easterly. --2 Previous, former, previously mentioned. --3 Old, ancient. --नः -नं A fence, wall. --नं ind. 1 In front. --2 Eastward (abl.). --3 Before. --Comp. --अग्र a. = प्रागग्र q. v. --आवीतं the sacred thread (यज्ञोपवीत) worn over the right shoulder and passed under the left arm, as at a Śrāddha. --आवीतिन्, --उपवीत a. wearing the sacred thread over the right shoulder and under the left arm; Ms. 2. 63. --कल्पः a former kalpa q. v. --गाथा an ancient story. --तिलकः the moon. --पनसः the Bilva tree. --बर्हिस् m. an epithet of Indra. --मतं an ancient opinion.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0771-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राचीन त्रि० प्राक् + भवर्थे ख । १ पूर्वदिग्देशादौ भवे । २ वनतिक्तायाम् (आक्नादि) अमरः ३ रास्नायाञ्च स्त्री शब्दच० टाप् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4506,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राचीनः, त्रि, (प्रागेवेति । प्राक् + “विभाषाञ्चेर- दिक् स्त्रियाम् ।” ५ । ४ । ८ । इति खः खस्ये- नादेशः ।) पूर्व्वदिग्देशकालभवः । तत्पर्य्यायः । प्राक् २ । (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३५१ । “प्राचीनाचलमौलेर्यथा शशी गगनमध्यमधि- वसति । त्वां सखि ! पश्यामि तथा छायामिव संकुचन्मा- नाम् ॥” यथा च भागवते । ४ । २४ । १० । “प्राचीनाग्रैः कुशैरासीदास्तृतं वसुधातलम् ॥” प्रागग्रम् । यथा, ऋग्वेदे । १ । १८८ । ४ । “प्राचीनं वर्हिरोजसा सहस्रवीरमस्तृणन् ॥” “प्राचीनं प्रागग्रम् ।” इति तद्भाष्ये सायङः ॥ प्रकृष्टगन्ता । अपराङ्मुखः । यथा, ऋग्वेदे । १ । ५४ । ५ । “प्राचीनेन मनसा बर्हणावता ।” “प्राचीनेन प्रकर्षेण गन्त्रा अपराङ्मुखेनेत्यर्थः ॥” इति तद्भाष्ये सायङः ॥) पुं, प्राचीरम् । तत्पर्य्यायः । आवेष्टकः २ वृतिः ३ । इति हेमचन्द्रः । ४ । ४८ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-307-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्राचीन" आता है (21)
पुराण पुरातन । प्राचीन । जैसे पुराण पुरुषप्रतन पुराना । प्राचीनपुरातन प्राचीन । पुरानाप्रत्न पुराना । प्राचीनसनय प्राचीन । पुरानापूर्वतन प्राचीन । पुरानापूर्वीण प्राचीनबहुकालीन अत्यंत पुराना । बहुत काल का । प्राचीनपूब पु वि॰ पुराना । प्राचीन । पूर्वकदीम पूराना । प्राचीन । पुरातनदिनी बहुत दिनों का पुराना । प्राचीनपुरातम पुरातन । पुराना । प्राचीनपुराचीन प्राचीन । पुरानामुकद्दम प्राचीन । पुरानापुरा बस्तीप्रण किसी काम को करने के लिये किया हुआ अटल निश्चय । प्रतिज्ञा । मुहा॰—प्रण …प्राच्य पूर्व देश या दिशा में उत्पन्न । पूर्व कासुचिर बहुत अधिक समय । दीर्घकालअगला आगे का । सामने का । अगाड़ी का । पिछला का उलटा । जैसे—घोड़े का अगला पैर…जरदगव बुड्ढा बैलपुराना जो किसी समय के बहुत पहले से रहा हो । जो किसी विशेष समय में भी हो और उस…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें