🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:39:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्राच्य
prācya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(शरावती से) पूर्व-दक्षिण का देश 'प्राच्य' और पश्चिम-उत्तर का 'उदीच्य' (2.1.8) उदीच्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्राच्य १ वि॰ [सं॰]
१. पूर्व देश या दिशा में उत्पन्न । पूर्व का ।
२. पूर्वीय । पूर्व संबंधी । जैसे, प्राच्य सभ्यता, प्राच्य विद्या महार्णव ।
३. पूर्व काल का । पूराना । प्राचीन ।
प्राच्य २ संज्ञा पुं॰ शरावती नदी के पूर्व का देश ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राच्य See p. 705, col. 1.
प्राच्य᳙ or प्राच्य, mf(आ)n. being in front or in the east, living in the east, belonging to the east, eastern, easterly, AV.; RPrāt., Sch.; MBh.; R. &c.
preceding (also in a work), prior, ancient, old (opp. to आधुनिक), Bālar.; Sāh.
N. of partic. hymns belonging to the Sāma-veda, Hariv.; BhP.
प्राच्य m. N. of a man, Buddh.
(pl.) the inhabitants of the east, the eastern country, Br.; KātyŚr.; MBh. &c.
the ancients, ŚārṅgP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (703,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्राच्य a. [प्राचि भवः यत्] 1 Being or situated in front. --2 Being or living in the east, eastern, easterly. --3 Prior, preceding, previous. --4 Ancient, old. --च्याः (pl.) 1 ‘The eastern country’, the country south or east of the river Sarasvatī. --2 The people of this country. --Comp. --भांषा the eastern dialect, language spoken in the east of India.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0771-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राच्य त्रि० प्राचि भवः यत् । १ शरावत्या नद्याः प्राग्दक्षिणे देशे अमरः । प्राच्यां दिशि प्राचि देशे काले वा २ भवे त्रि० । “प्राच्यैर्होलका कर्त्तव्या” दायभा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4506,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्राच्यः, पुं, (प्राचि भवः । प्राच् + “द्युप्रागपागु- दक्प्रतीचो यत् ।” ४ । २ । १०१ । इति यत् ।) शरावत्याः प्राग्दक्षिणदेशः । इत्यमरः । २ । १ । ७ ॥ (पूर्व्वदिग्भवे, त्रि । यथा मार्कण्देये । ५७ । ४२ -- ४४ । “--प्राच्यान् देशान् निबोध मे । अध्रारका सुदकरा अन्तर्गिर्य्या वहिर्गिराः ॥ यथा प्रवङ्गा वङ्गेया मालदा मालवर्त्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥ प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगीमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥”) पूर्व्वदेशीये च, त्रि ॥ (यथा, महाभारते । ८ । ४५ । २८ । “प्राच्या दासा वृषला दाक्षिणात्याः स्तेना वाहीकाः सङ्करा वै सुराष्ट्राः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-308-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें