🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुरा
purā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'पुरा' — लगातार, बहुत पहले, निकट भविष्य में (जल्दी ही) (3.3.268)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुरा । बस्ती । उ॰— प्रब न कौनो चुक करिहैं यह हमारे बोल । किंकरिनि की लाज धरि ब्रज सुबस करो निटोल ।—सूर (शब्द॰) ।
पुरा १ अव्य॰ [सं॰]
१. पुराने समय में । पहले । पूर्वकाल में । प्राचीन काल में । उ॰— रहे चक्रवर्ती नृपति विश्वामित्र महान । कियो राज शासन पुरा जाहिर भयो जहान ।—रघुराज (शब्द॰) ।
२. प्राचीन । अतीत । पुराना । जैसे, पुरावृत्त, पुराकल्प, पुराविद्, पुराकथा ।
३. वर्तमान काल तक । अब तक (को॰) ।
४. अल्प काल में । शीघ्र । थोडे़ समय में (को॰) ।
पुरा २ संज्ञा स्त्री॰
१. पूर्व दिशा ।
२. एक सुगंध द्रव्य । विशेष— वैद्यक में यह कसैली, शीतल तथा कफ, श्वास, मूर्छा और विष को दूर करनेवाली मानी जाती है ।
३. गंगा नदी (को॰) ।
पुरा ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ पुर] गाँव । बस्ती । दे॰ पुर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरा ind. (cf. प्र, पुरस्, पूर्व) before, formerly, of old (with न, ‘never’), RV. &c. &c.
in a previous existence, VarYogay.
(with pres. = pf.) from of old, hitherto, up to the present time (also with स्म cf. Pāṇ. iii, 2, 122; with न, ‘never yet’), RV. &c. &c.
at first, in the beginning, Bhartṛ. (opp. to पश्चा, पश्चात्, Pāṇ. v, 3, 33, Kāś.)
soon, shortly (with pres. = fut.), Kālid.; Naiṣ.
(as prep., mostly in earlier language, with abl., rarely with dat. or gen.) before
securely from
except, beside
(with pres. = fut. [cf. Pāṇ. iii, 3, 4], once with Pot.) ere, before (sometimes with न or न and यावत् [followed by तावत्], with मा or यदि, MBh.; Kāv. &c.)
पुरा (आ), f. a stronghold, fortress (cf. अग्नि-पुरा and अश्म-प्˚)
a kind of perfume, L.
पुरा See p. 634, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (634,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुरा ind. 1 In former times, formerly, of yore, in the olden time; पुरा शक्रमुपस्थाय R. 1. 75; पुरा सरसि मानसे… यस्य यातं वयः Bv. 1. 3; Ms. 1. 119; 5. 22. --2 Before, hitherto, upto the present time. --3 At first, in the first place. --4 In a short time, soon, ere-long, shortly (in this sense usually with a present tense to which it gives a future sense); पुरा सप्तद्वीपां जयति वसुधामप्रतिरथः Ś. 7. 33; पुरा दूपयति स्थलीं 12. 30; आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्यांकुलां वा Me. 85; N. 1. 18; [] Śi. 10. 56; Ki. 10. 50; 11. 36. --5 Ved. For the defence of --6 Securely from. --7 Except, besides. --Comp. --उपनीत a. formerly possessed. --कथा an old legend. --कल्पः {1} a former creation. {2} a story of the past. {3} a former age; द्यूतमेतत्पुराकल्पे दृष्टं वैरकरं महत् Ms. 9. 227. --कृत a. done formerly. --(तं) actions done in a former life; Ś. 7. --योनि a. of ancient origin. --(निः) an epithet of Śiva. --वसुः an epithet of Bhīṣma. --विद् a. acquainted with the past, knowing the events of former times, conversant with former times or events; वदंत्यपर्णेति च तां पुराविदः Ku. 5. 28; 6. 9; R. 11. 10. --वृत्त a. {1} occurring in, or relating to, ancient times. {2} old, ancient. --(त्तं) {1} history. {2} an old or legendary event; पुरावृत्तोद्गारैरपि च कथिता कार्यपदवी Māl. 2. 13. ˚कथा an old legend.
पुरा 1 An epithet of the Ganges. --2 A kind of perfume. --3 The east. --4 A castle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0710-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरा अव्य० पुर--का । १ अविच्छेदेन क्रियाकरणै २ पुराणे ३ अ- तीते ४ माविनि ५ निकटे पुरावृत्ते च अमरः । पुर + क टाप् । ७ पर्वस्यां दिशि ८ सुगन्धिद्रव्यभेदे च स्त्री० राजनि० “पुरा तिक्ता कटुः शीता कषायकफपित्तनुत् । पित्तश्वास म्रमविषदाहमूर्च्छातृषापहा” तद्गुणाः तत्रोक्ताः ९ मीरौ अव्य० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुरा, व्य, (पुरति अग्रे गच्छतीति । पुर + बाहु- लकात् का ।) प्रबन्धः । वाक्यरचना पुराणादिः । यथा, पुराविदः । चिरम् । चिरन्तनम् । पुराण- मित्यर्थान्तरम् । अतीतम् । भूतम् । चिरातीत- मित्येकम् । यथा इतिहासः पुरावृत्तमिति केचित् ॥ निकटः । सन्निहितः । आगामिकम् । अनागतम् । निकटागामिकः । भविष्यदासत्तिः । इति केचित् ॥ इत्यमरभरतौ ॥ भीरुः । इति शब्दरत्नावली ॥ (प्राक् । इति हेमचन्द्रः । ६ । १७१ ॥ यथा, पञ्चदश्याम् । २ । १४ । “इदं सर्व्वं पुरा सृष्टेरेकमेवाद्वितीयकम् । सदेवासीन्नामरूपे नास्तामित्यारुणेर्वचः ॥”)
पुरा, स्त्री, (पुरतीति । पुर + क + टाप् ।) पूर्व्व- दिक् । सुगन्धिद्रव्यविशेषः । तत्पर्य्यायः । गन्ध- वती २ दिव्या ३ गन्धाढ्या ४ गन्धमादिनी ५ सुरभिः ६ भूरिगन्धा ७ कुटी ८ गन्धकुटी ९ । अस्या गुणाः । तिक्तत्वम् । कटुत्वम् । शीत- त्वम् । कषायत्वम् । कफपित्तश्वासास्रविष- दाहार्त्तिभ्रममूर्च्छातृषानाशित्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-179-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुरा" आता है (10)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें