🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:16:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुराण
purāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सत्य घटना पर आधारित कथा 'आख्यायिका', और पाँच लक्षणों वाला ग्रन्थ 'पुरा (1.6.5) आख्यायिका
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुराण mf(ई or आ)n. belonging to ancient or olden times, ancient, old (also = withered, worn out, opp. to नूतन, नव), RV. &c. &c.
पुराण m. a Karṣa or measure of silver (= 16 Paṇas of cowries), Mn. viii, 136 (also n., L.)
पुराण m. N. of a Ṛṣi, Kāṭh.
पुराण m. pl. the ancients, MW.
पुराण n. a thing or event of the past, an ancient tale or legend, old traditional history, AV. &c. &c.
N. of a class of sacred works (supposed to have been compiled by the poet Vyāsa and to treat of 5 topics [cf. पञ्च-लक्षण]; the chief Purāṇas are 18, grouped in 3 divisions: viz. 1. Rājasa exalting Brahmā [e.g. the Brahma, Brahmāṇḍa, Brahmavaivarta, Mārkaṇḍeya, Bhaviṣya, Vāmana]; 2. Sāttvika exalting Viṣṇu [e.g. the Viṣṇu, Bhāgavata, Nāradīya, Garuḍa, Padma, Varāha]; 3. Tāmasa exalting Śiva [e.g. the Śiva, Liṅga, Skanda, Agni or in place of it the Vāyu, Matsya, Kūrma]; by some the P˚ are divided into 4, and by others into 6 groups; cf. IW. 509 &c.)
N. of wk. (containing an index of the contents of a number of P˚ and some other works.)
पुराण पुरातन. See p. 635.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (635,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुराण a. (णा or णी f.) [पुरा नवं Nir.] 1 Old, ancient, belonging to olden times: पुराणमित्येव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवमित्यवद्यं M. 1. 2; पुराणपत्रापगमादनंतरं R. 3. 7. --2 Aged, primeval; अजो नित्यः शाश्वतोयं पुराणः Bg. 2. 20. --3 Decayed, worn out. --णं 1 A past event or occurrence. --2 A tale of the past, legend, ancient or legendary history. --3 N. of certain well-known sacred works; these are 19; they are supposed to have been composed by Vyāsa, and contain the whole body of Hindu mythology. A Purāṇa treats of five topics (or लक्षणानि), and is hence often called पंचलक्षण; सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणं ॥. For the names of the 18 Purāṇas see under अष्टादशन्. --णः A coin equal to 80 cowries. --Comp. --अंतः an epithet of Yama. --उक्त a. enjoined by or laid down in the Purāṇas. --कल्पः = पुराकल्प q. v. --गः {1} [] an epithet of Brahman. {2} a reciter or reader of the Purāṇas. --पुरुषः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} an old man; यद्वदंति चपलेत्यपवादं तन्न दूषणमहो चपलायाः । दोष एष जलधेः पितुरस्या यत्पुराणपुरुषाय ददौ तां Subhāṣ. (where both senses are intended).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0711-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुराण आख्याने कण्ड्वादेराकृतिगणत्वात् यक् पर० सक० सेट् । पुराण्यति अपुराण्यीत् ।
पुराण त्रि० पुरा भवः ट्यु नि० तुट् न, पुरा नीयते नी ड वा पूर्व० णत्वम् । १ पुराभवे “सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशोमन्व० न्तराणि च । वंशानुचरितञ्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्” इत्युक्तलक्षजे व्यासादिप्रणीते २ शास्त्रभेदे न० । तज द्विविधं महापुराणोपपुराणभेदात् तत्र उपपुराण- शब्दे गद्भेदादिकमुक्तं महापुराणं च दशलक्षणकम् “सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृनी रक्षान्तराणि च । वंशो- वंक्षानुचरितं संस्या हेतुरपाश्रयः । दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदुः । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन्! मह- दल्पव्यवस्थया । अव्याकृतगुणक्षोभान्महतस्त्रिवृतोऽहमः । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भवः सर्ग उच्यते । पुरुषानु- गृहीतानामेतेषां वासनामयः । विसर्गोऽयं समाहारो वीजाद्बीजं चराचरम् । वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणा- गचराणि च । कृता स्वेन नृणां त्वत्र कामाच्चोदनयापि वा । रक्षाऽच्युतावतारेहा विश्वस्यानुयुगे युगे । तिर्य्यङ् गर्त्यर्षिदेवषु हन्यन्ते यैस्त्रयोद्विषः । मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः सुरेश्वराः । ऋषयोऽंशावताराश्च हरेः षड्- विधमुच्यते । राज्ञां ब्रह्मप्रसूतीनां वंशस्त्रैकालिकोऽ- न्धयः वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये । नैमि- त्तिक्तः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लयः । संस्थेति कबिभि प्रोक्तश्चतुर्द्धाख स्वभावतः । हेतुर्जीवोऽस्य सर्गा- देरविद्याकर्मकारकः । यं चानुशयिनं प्राहुरव्याकृत- मुतापरे । व्यतिरेकान्वयौ यस्य जाग्रत्स्नप्रसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद्ब्रह्म जीववृत्तिष्यपाश्रयः । पदार्थेषु [] तथा द्रव्यं तन्मात्रं रूपनामसु । वीजादिपच्चतान्तास ह्यवस्थासु युतायुतम्” भाग० १२ । ७ अ० । तच्चाष्टादशविधम । विष्णुपुराणे तद्भेदा उक्ता यथा “अष्टादश पुराणानि पुराणज्ञाः प्रचक्षते । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतं तथा । तथान्यन्नारदीयञ्च मार्क- ण्डेयञ्च सप्तमम् । आग्नेयमष्टमञ्चैव भविष्यं नवमं स्मृ- “तम् । दशमं ब्रह्मवैवर्त्तं लैङ्गमेकादशं स्मृतम् । वा- राहं द्वादशञ्चैव स्कान्दञ्चैव त्रयोदशम् । चतुर्दशं वामनञ्च कौर्मं पञ्चदशं स्मृतम् । मात्स्यञ्च गारुडञ्चैव ब्रह्माण्डञ्च ततःपरम्” । हेमाद्रि० व्र० उक्तं तेषां श्लोकसंख्यादि तत्तत्पुराणशब्दे दृश्यम् । तेषां तामस- त्वादिभेदाः पद्मपु० उत्तरख० ४३ अ० दर्शिता यथा “मात्स्यं कौर्मं तथा लैङ्गं शैवं स्कान्दं तथैव च । आग्नेयञ्च षडेतानि तामसानि निबोधत” । “वैष्णवं नारदीयञ्च तथा मागवतं शुभम् । गारुडञ्च तथा पाद्म वाराहं शुभदर्शने! । सात्त्विकानि पुराणानि विज्ञे- यानि शुभानि वै” । “ब्रह्माण्डं व्रह्मवैवर्त्तं मार्कण्डेयं तथैव च! भविष्यं वामनं ब्राह्मं राजसानि नोबोधत । सात्त्विका मोक्षदा देवि! निर्वाणप्राप्तिहेतवः” । अशीति वराटकमिते ३ पणे ४ कार्षापणे च पु० न० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4369,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुराण" आता है (9)
प्रजहित पुराणसत्योपपावन शरदंडा नदी के पश्चिम तट पर स्थित एक पवित्र फलप्रद वृक्ष । (पुराण)नृत्य संगीत के ताल और गति के अनुसार हाथ पाँव हिलाने, उछलने कूदने आदि का व्या…पुलिंद भारतवर्ष की एक प्राचीन असभ्य जाति । विशेष— ऐतरेय ब्राह्मण में लिखा है …विद्या वह ज्ञान जो शिक्षा आदि के द्वारा उपार्जित या प्राप्त किया जाता है । वह…श्लेष्मातक वन संज्ञा पुं॰ गोकर्णतीर्थ के पास का जंगल जिसमें शिव एक बारहसिंघे के र…सौमनस फूलों का । प्रसून या पुष्प संबंधीपचामृत एक प्रकार का स्वादिष्ट पेय द्रव्य जो दूध, दही, घी, चीनी और मधु मिलाकर …विशेष—इस उपनिषद् के प्रथम प्रपाठक (ब्राह्मण के तृतीय) में १३ खड हैं जिसमें प्रा…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें