🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:33:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विद्या
vidyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विद्या संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] वह ज्ञान जो शिक्षा आदि के द्वारा उपार्जित या प्राप्त किया जाता है । वह जानकारी जो सीखकर हासिल की जाती है । किसी विषय का विशिष्ट ज्ञान । इल्म । जैसे,— (क) विद्या पढ़कर मनुष्य पंडित होता है । (ख) आजकल पाठशालाओं मों अनेक प्रकार की विद्याएँ पढ़ाई जाती हैं । विशेष—हमारे यहाँ विद्या दो प्रकार की मानी गई है—परा और अपरा । जिस विद्या के द्वारा ब्रह्मज्ञान होता है, वह परा विद्या और इसके अतिरिक्त जो अन्य लौकिक या पदार्थ विद्याएँ हैं, वे सब अपरा विद्या कहलाती हैं ।
२. वह ज्ञान जिसके द्वारा मोक्ष की प्राप्ति या परमपुरुषार्थ की सिद्धि होती है ।
३. वे शास्त्र आदि जिनके द्वारा ज्ञान प्राप्त किया जाता है । विशेष—हमारे यहाँ इनकी संख्या १८ बतलाई गई है । यथा— चारों वेद, छओ अंग, मीमांसा, न्याय, धर्मशास्त्र, पुराण, आयु- र्वेद, धनुर्वेद, गांधर्ववेद और अर्थशास्त्र ।
४. दुर्गा ।
५. देवी का मंत्र ।
६. गनियारी ।
७. सीता की एक सखी का नाम ।
८. तंत्र में 'ई' अक्षर का वाचक शब्द (को॰) ।
९. छोटी घंटी (को॰) ।
१०. ऐंद्रजालिक कौशल (को॰) ।
११. सिद्ध गुटिका । ऐंद्रजालिक गुटिका (को॰) । विशेष—कहते हैं, इसे मुँह में रखने से व्यक्ति उड़ता हुआ कहीं भी गमन कर सकता था ।
१२. आर्या छंद का पाँचवाँ भेद, जिसमें चंद्रशेखर के मत से २३ गुरु और ११ लघु मात्राएँ होती हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विद्या f. knowledge (cf. काल-जात-व्˚), science, learning, scholarship, philosophy, RV. &c. &c. (according to some there are four Vidyās or sciences, 1. त्रयी, the triple Veda; 2. आन्वीक्षिकी, logic and metaphysics; 3. दण्ड-नीति, the science of government; 4. वार्त्ता, practical arts, such as agriculture, commerce, medicine &c.; and, Manu. vii, 43 adds a fifth, viz. आत्म-विद्या, knowledge of soul or of spiritual truth; according to others, Vidyā has fourteen divisions, viz. the four Vedas, the six Vedāṅgas, the Purāṇas, the Mīmāṃsā. Nyāya, and Dharma or law ; or with the four Upa-vedas, eighteen divisions; others reckon 33 and even 64 sciences [= कलास् or arts]; Knowledge is also personified and identified with Durgā; she is even said to have composed prayers and magical formulas)
any knowledge whether true or false (with Pāśupatas), Sarvad.
a spell, incantation, MBh.; Ragh.; Kathās.
magical skill, MW.
a kind of magical pill (which placed in the mouth is supposed to give the power of ascending to heaven), W.
Premna Spinosa, L.
a mystical N. of the letter इ, Up.
a small bell, L. (cf. विद्यामणि).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (963,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विद्या [विद्-क्यप्] 1 Knowledge, learning, lore, science; (तां) विद्यामभ्यसनेनेव प्रसादयितुमर्हसि R. 1. 88; विद्या नाम नरस्य रूपमधिकं प्रच्छन्नगुप्तं [] धनं &c. Bh. 2. 20. (According to some Vidyās are four: --आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दंडनीतिश्च शाश्वती Kāmandaka); चतसृष्वपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरूढिमागता Ki. 2. 6; to these four Manu adds a fifth आत्मविद्या; see Ms. 7. 43. But the usual number of Vidyās is stated to be fourteen, i. e. the four Vedas, the six Aṅgas, Dharma, Mīmāṃsā, Tarka or Nyāya and the Purāṇas; see चतुर्दशविद्या under चतुर्; and N. 1. 4. --2 Right knowledge, spiritual knowledge; U. 6. 6; cf. अविद्या. --3 A spell, an incantation. --4 The goddess Durgā. --5 Magical skill. --Comp. --अनुपालिन्, --अनुसेविन् a. acquiring knowledge. --अभ्यासः, --अर्जनं, --आगमः acquisition of knowledge, pursuit of learning, study. --अर्थः seeking for knowledge. --अर्थिन् m. a student, scholar, pupil. --आधारः a receptacle of learning; Māl. 2. 11. --आरंभः introduction of a boy to learning. --आलयः a school, college, any place of learning. --उपार्जनं = विद्यार्जनं q. v. --करः a learned man. --चण, --चंचु a. famous for one's learning. --दलः the Bhūrja tree. --दातृ m. a teacher, an instructor. --दानं teaching, imparting instruction. --देवी the goddess of learning. --धनं {1} wealth in the form of learning. {2} wealth acquired by learning. --धरः, (--री f.) a class of demigods or semi-divine beings; विद्याधराध्युषितचारुशिलातलानि स्थानानि Bh. 3. 70. --प्राप्तिः = विद्यार्जन q. v. --लाभः {1} acquisition of learning. {2} wealth or any other acquisition made by learning. --विशिष्ट a. distinguished by learning. --विहीन a. illiterate, ignorant; Pt. 1. 35. --वृद्ध a. old in knowledge, advanced in learning. --व्यसनं, --व्यवसायः pursuit of knowledge. --व्रतस्नातक, --स्नातकः a Brāhmaṇa who has finished his course of religious studentship (ब्रह्मचारिव्रत).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0975-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विद्या स्त्री विद--क्यप् । १ ज्ञाने । २ तत्त्वसाक्षात्कारे “विद्यया मृतमश्नुते” इति श्रुतिः । ३ दुर्गायां शब्दच० ४ गणिकारि- कावृक्षे शब्दच० । तन्त्रोक्ते ५ देवीमन्त्रे च । “शतलक्षप्र- जप्तापि तस्य विद्या न सिध्यतीति” श्यामास्तवः । ६ विद्याहेतौ शास्त्रे “अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्या- यविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणञ्च विद्या ह्येताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः । अर्थशास्त्रं चतुर्थञ्च विद्या ह्यष्टादशैव ताः” प्रा० त० विष्णुपु० । विद्याभेदे देवताभेदाः हेमा० ब्र० विष्णुधर्मोत्तरे उक्ता यथा “ऋग्वेदस्तु स्मृतो ब्रह्मा यजुर्वेदस्तु वासवः । सामवेदं तथा विष्णुः शम्भुश्चाथर्वणो भवेत् । शिक्षा- प्रजापतिर्ज्ञेया कल्पो ब्रह्मा प्रकीर्त्तितः । सरस्वती व्याकरणं निरुक्तं वरुणः प्रभुः । छन्दो विष्णुस्तथै- वाग्निर्ज्योतिषं भगवान् रविः । मीमांसा भगवान् सोमो न्यायमार्गः समीरणः । धर्मश्च धर्मशास्त्राणि पुराणञ्च तथा मनुः । इतिहासं प्रजाध्यक्षो धनुर्वेदः शतक्रतुः । आयुर्वेदस्तथा साक्षाद्देवो धन्वन्तरिः प्रभुः । कलावेदो महीदेवी नृत्यशास्त्रं महेश्वरः । सङ्कर्षणः पञ्चरात्रं रुद्रः पाशुपतं तथा । पातञ्जलमनन्तश्च सांख्यञ्च कपिलो मुनिः । अर्थशास्त्राणि सर्वाणि धनाध्यक्षः प्रर्कार्त्तितः । कलाशास्त्राणि सर्वाणि कामदेवो जगद्- गुरुः । अन्यानि यानि शास्त्राणि यत्कर्माणि प्रचक्षते । स एव देवता तस्य शास्त्रं कर्म च देववत्” । श्रुतौ तु विद्याभेदः द्विविधः पराऽपराभेदात् उक्तः । यया ब्रह्माव- गमः सा परा “ययाऽक्षरमधिगम्यते सा परेतिश्रुतेः” । ऋग्वेदादिलक्षणा अपरा सा च अध्ययनाध्यापनरूपा ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4902,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विद्या" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें