🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:06:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सरस्वती
sarasvatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सरस्वती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन नदी जो पंजाब में बहती थी और जिसकी क्षीण धारा कुरुक्षेत्र के पास अब भी है ।
२. विद्या या वाणी की देवी । वाग्देवी । भारती । शारदा । विशेष—वेदों में इस नदी का उल्लेख बहुत है और इसके तट का देश बहुत पवित्र माना गया है । पर वहां यह नदी अनिश्चित सी है । बहुत से स्थलों में तो सिंध नदी के लिये ही इसका प्रयोग जान पड़ता है । कुरुक्षेत्र के पास से होकर बहनेवाली मध्यदेशवाली सरस्वती के लिये इस शब्द का प्रयोग थोडी ही जगहों में हुआ है । कुछ विद्वानों का अनुमान है कि पारसियों के आवेस्ता ग्रंथ में अफगानिस्तान कि जिस 'हरख्वैती' नदी का उल्लेख है, वास्तव में वही मूल सरस्वती है । पीछे पंजाब की नदी को यह नाम दिया गया । ऋग्वेद में इस नदी के समुद्र में गिरने का उल्लेख है । पर पीछे की कथाओं में इसकी धारा लुप्त होकर भीतर भीतर प्रयोग में जाकर गंगा से मिलती हुई कही गई है । वेदों में सरस्वती नदीयों की माता कही गई है और उसकी सात बहिनें बताई गई हैं । एक स्थान पर वह स्वर्णमार्ग से बहती हुई और वृत्रासुर का नाश करनेवाली कही गई है । वेद मंत्रों में जहाँ देवता रूप में इसका आह्वान है, वहाँ पूषा, इंद्र और सरुत आदि के साथ इसका संबंध है । कुछ मंत्रों में यह इड़ा और भारती के साथ तीन यज्ञदेवियों में रखी गई है । वाजसनेयी संहिता में कथा है कि सरस्वती ने वाचादेवी के द्वारा इंद्र को शक्ति प्रदान की थी । आगे चलकर ब्राह्मण ग्रंथों में सरस्वती वाग्देवी ही मान ली गई है । पुराणों में सरस्वती देवी ब्रह्मा की पुत्री और स्त्री दोनों कही गई है और उसका वाहन हंस बताया गया है । महाभारत में एक स्थान पर सरस्वती को दक्ष प्रजापति की कन्या लिखा है, लक्ष्मी और सरस्वती देवी का वैर भी प्रसिद्ध है ।
३. विद्या । इल्म ।
४. रागिनी जो शंकराभरण और नट नारायण के योग से उत्पन्न मानी जाती है ।
५. ब्राह्मी बूटी ।
६. मालकँगनी । ज्योतिष्मती लता ।
७. सोमलता ।
८. एक छंद का नाम ।
९. गाय ।
१०. वचन वाणी । शब्द । स्वर (को॰) ।
११. नदी । सरिता (को॰) ।
१२. उत्कृष्ट या श्रेष्ठ स्त्री । सभ्य एवं शिष्ट महिला (को॰) ।
१३. दुर्गा देवी का एक रुप । महासरस्वती (को॰) ।
१४. बौद्धों की एक देवी (को॰) ।
सरस्वती पूजन संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ 'सरस्वती पूजा' ।
सरस्वती पूजा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सरस्वती का उत्सव जो कही वसंत पंचमी को और कहीं आश्विन के नवरात्र में होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस्—वती (अती), f., see s.v.
सरस्वती f. (of सरस्वत्, q.v. under सरस्) a region abounding in pools and lakes, MBh. i, 7745
N. of a river (celebrated in RV. and held to be a goddess whose identity is much disputed; most authorities hold that the name S˚ is identical with the Avestan Haraquaiti river in Afghanistan, but that it usually means the Indus in the RV., and only occasionally the small sacred rivers in Madhya-deśa [see below]; the river-goddess has seven sisters and is herself sevenfold, she is called the mother of streams, the best of mothers, of rivers, and of goddesses; the Ṛṣis always recognize the connection of the goddess with the river, and invoke her to descend from the sky, to bestow vitality, renown, and riches; elsewhere she is described as moving along a golden path and as destroying Vṛtra &c.; as a goddess she is often connected with other deities, e.g. with Pūṣan, Indra, the Maruts and the Aśvins ; in the Āprī hymns she forms a triad with the sacrificial goddesses Iḍā and Bhāratī; accord. to a myth told in the VS. xix, 12, S˚ through speech [वाचा] communicated vigour to Indra; in the Brāhmaṇas she is identified with वाच्, ‘Speech’, and in later times becomes goddess of eloquence See below), RV. &c. &c.
N. of a well-known small river (held very sacred by the Hindūs; identified with the modern Sursooty, and formerly marking with the Dṛṣadvatī one of the boundaries of the region Ārya-deśa and of the sacred district called Brahmāvarta [see, Mn. ii, 17] in RV. vii, 95, 2, this river is represented as flowing into the sea, although later legends make it disappear underground and join the Ganges and Jumnā at Allahābād; see त्रि-वेणी, प्रयाग), ib.
N. of various rivers (esp. of rivers which in sacredness are equal to S˚ and which are three accord. to AV. vi, 101, and seven accord. to MBh. ix, 2188)
any river, Naigh. i, 13
N. of the goddess of eloquence and learning (cf. above; she is opposed to Śrī or Lakṣmī [cf. Vikr. v, 24], and sometimes considered as the daughter and also wife of Brahmā, the proper wife of that god being rather Sāvitri or Gāyatrī; she is also identified with Durgā, or even with the wife of Viṣṇu and of Manu, and held to be the daughter of Dakṣa), Mn.; MBh. &c.
speech or the power of speech, eloquence, learning wisdom, MBh.; Kāv. &c.
a celestial or oracular voice, Kālid.; Kathās.; Rājat.
a cow, VS. viii, 43
an excellent woman (= स्त्री-रत्न), L.
N. of various plants (Cardiospermum Halicacabum, Egle Marmelos, Ruta Graveolens &c.), L.
N. of a two-year-old girl representing Durgā at her festival, L.
of a poetess, Cat.
of various other women (esp. of the wives of Dadhīca, Śaṃkarācārya, Maṇḍanamiśra &c.), ib.
of one of the ten mendicant orders traced back to Śaṃkarācārya (whose members add the word सरस्वती to their names).
सरस्वती &c. See p. 1182, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1182,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सरस्वती 1 N. of the goddess of speech and learning, and represented as the wife of Brahman. --2 Speech, voice, words; Ku. 4. 39, 43; R. 15. 46. --3 N. of a river (which is lost in the sands of the great desert). --4 A river in general. --5 A cow. --6 An excellent woman. --7 N. of Durgā. --8 N. of a female divinity peculiar to the Buddhists. --9 The Soma plant. --10 The plant called ज्योतिष्मती.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1108-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सरस्वती" आता है (60)
वाचा वाणी । सरस्वतीशुक्ला सरस्वतीवाणी सरस्वतीकेलिकला सरस्वती । की वीणावाग्देवता वाणी । सरस्वतीश्रुतदेवी सरस्वतीवर्णमातृका सरस्वती । विद्या देवीवागीशा सरस्वतीअंबुजासना वह स्त्री जिसका आसन कमल पर हो । लक्ष्मी ।कमल । सरस्वतीमहाशुक्ला सरस्वतीवागीश्वरी सरस्वतीविद्यादेवी सरस्वतीवाङ् मयी संज्ञा स्त्री॰ सरस्वतीपंचगंगा पाँच नदियों का समूह— गंगा, यमुना, सरस्वती, किरणा और धूतपापा । इसे पंचन…विधिवधू ब्रह्मा की पत्नी, सरस्वतीवेशभगिनी सरस्वतीशारदांबा सरस्वतीविद्यावधू सरस्वतीवेदाग्रणी सरस्वतीब्रह्मसुता सरस्वतीवाग्वादिनी सरस्वतीब्रह्मपुत्री सरस्वती । वाक् की अधिष्ठात्री देवीविद्याधिदेवता विद्या की अधिष्ठात्री देवी, सरस्वतीकौंला पु संज्ञा स्त्री॰ कमला । सरस्वतीज्ञानदा सरस्वतीवीणावती सरस्वतीगोर्देवी सरस्वती । शारदाभाषितेशा सरस्वतीमहाशवेता सरस्वतीविधिरानी पु संज्ञा स्त्री॰ ब्रह्मा की पत्नी, सरस्वतीमुखवासिनी सरस्वतीइला पृथ्वीवचन मनुष्य के मुँह से निकला हुआ सार्थक शब्द । वाणी । वाक्य । पर्या॰—इरा । …वाणि बुनना (कपड़ा आदि)वारि जल । पानीश्री विष्णु की पत्नी, लक्ष्मी । कमलाब्रह्माणी ब्रह्मा की स्त्री । ब्रह्मा की सक्तिजू एक आदरसूचक शब्द जो ब्रज, बुंदेलखंड, राजपूताना आदि में बडे़ लोगों के ना…भगवती देवीभारती वचन । वाणीकादंबरी कोकील । कोयलप्रज्ञा बुद्धि । ज्ञान । ज्ञप्ति । मतिब्राह्मी दुर्गाविधात्री विधान करनेवाली । रचनेवाली । बनानेवालीसावित्री वेदमाता गायत्रीब्रह्मचारिणी ब्रह्मचर्य व्रत धारण करनेवाली स्त्रीब्रह्मवैवर्त्त वह प्रतीति मात्र जो ब्रह्म के कारण हो; जैसे, जगत् कीवाक् वाणी । वाक्यविमला निर्मल । स्वच्छशारदा एक प्रकार की वीणाजगद्धात्री दुर्गा की एक मूर्तिपावकी अग्नि की स्त्रीवेदमाता गायत्री । सावित्रीउसी एक संहिता को लेकर सुत के चेलों के तीन और संहीताएँ बनाई । इन्हीं संहिता…बानी वचन । मुँह से निकला हुआ शब्दभारति पु संज्ञा स्त्री॰अंबुजा एक रागिनी जेसे संगीतशास्त्र वाले मेव राग की पुत्रवधु कहते हैंसुरसती पु संज्ञा पुं॰बागेसरी ‡ संज्ञा स्त्री॰महापष्ठी दुर्गा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬