🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:52:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भगवती
bhagavatī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भगवती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. देवी ।
२. गौरी ।
३. सरस्वती ।
४. गंगा ।
५. दुर्गा ।
६. सामान्य स्त्री ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगवती (ई), f., see below.
भगवती f. (of ˚वत्) N. of Lakṣmī, Pañcar.
of Durgā, ib.
= ˚त्य्-अङ्ग (below).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (743,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगवती 1 N. of Durgā. --2 Of Lakṣmī. --3 Any venerable woman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगवती, स्त्री, (भगः ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गना ॥” इत्युक्तलक्षणम् षडैश्वर्य्यमस्त्य- स्येति । भग + “तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुप् ।” ५ । २ । ९४ । इति मतुप् । मस्य वः । “भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्ति विवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥” इति काशिकोक्तेर्नित्ययोगेऽत्र मतुप्प्रत्ययः । ततः स्त्रियां ङीप् ।) पूज्या । गौरी । इति मेदिनी । ते, २१४ ॥ (सा च प्रकृतिरूपिणी महामाया देवी । यथा, मार्कण्डेये । ८१ । ४२ । “ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥”) सरस्वती । यथाह पौराणिकाः । “सा मां पातु सरस्वती भगवती निःशेष- जाड्यापहा ॥” गङ्गा । यथा, शङ्कराचार्य्यकृतगङ्गास्तोत्रे । “भगवति ! भवलीलामौलिमाले तवाम्भः- कणमणुपरिमाणं प्राणिनो ये स्पृशन्ति ॥” तस्याः स्वरूपं यथा, -- “यथा नित्यो हि भगवान् नित्या भगवती तथा । स्वमायया तिरोभूता तत्रेशे प्राकृते लये ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्य्यन्तं सर्व्वं मिथ्यैव कृत्रिमम् । दुर्गा सत्यस्वरूपा सा प्रकृतिर्भगवान् यथा ॥ सिद्ध्यैश्वर्य्यादिकं सर्व्वं यस्यामस्ति युगे युगे । सिद्ध्यादिके भगो ज्ञेयस्तेन भगवती स्मृता ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ५४ अध्यायः ॥ [] अपि च । “सेव्यते या सुरैः सर्व्वैस्ताञ्चैव भजते यतः । धातुर्भजेति सेवायां भगवत्येव सा स्मृता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ तस्याः प्रतिमाविशेषस्य पूजने फलविशेषो यथा, ब्रह्मोवाच । “शृणु तस्याः सुराध्यक्ष ! आराधनविधिं परम् । यथा सा तोषिता पूर्व्वं शङ्कराद्यैः फलेप्सुभिः ॥ कर्म्मयज्ञेन देवेश ! तथा त्वमपि पूजय । शम्भुः पूजयते देवीं मन्त्रशक्तिमयीं शुभाम् ॥ अक्षमालाकरो नित्यं तेनासौ विबुधांवरः । अहं शैलमयीं देवीं यजामि सुरसत्तम ! ॥ तेन ब्रह्मत्वमेवेदं मया प्राप्तं सुदुर्लभम् । इन्द्रनीलमयीं देवीं विष्णुरर्च्चयते तदा ॥ विष्णुत्वं प्राप्तवांस्तेन अद्भुतैकं सनातनम् । देवीं हेममयीं कान्तां धनदोऽर्च्चयते सदा ॥ तेनासौ धनदो देवो धनेशत्वमवाप्तवान् । विश्वेदेवा महात्मानो रौप्यां देवीं मनोहराम् । यजन्ति विधिवद्भक्त्या तेन विश्वत्वमाप्नुयुः ॥ वायुः पूजयते भक्त्या देवीं पित्तलसम्भवाम् । वायुत्वं तेन तत् प्राप्तमनौपम्यं गुणावहम् ॥ वसवः कांसिकां देवीं पूजयन्ते विधानतः । प्राप्नुवन्तो महात्मानो वसुत्वं सुमहोदयम् ॥ अश्विनौ पार्थिवां देवीं पूजयन्तौ विधानतः । तेन तावश्विनौ देवौ दिव्यदेहं गतायुभौ ॥ स्फाटिकां शोभनां देवीं वरुणोऽर्च्चयते सदा । वरुणत्वं हि संप्राप्तं तेन ऋद्ध्या समन्वितम् ॥ देवीमन्नमयीं पुण्यामग्निर्यजति भावितः । अग्नित्वं प्राप्तवांस्तेन तेजोरूपसमन्वितम् ॥ ताम्रां देवीं सदाकालं भक्त्या देवो दिवाकरः । अर्च्चते तत्र संप्राप्तं तेन सूर्य्यत्वमुत्तमम् ॥ मुक्ताशैलमयीं देवीं सोमः पूजयते सदा । तेन सोमोऽपि संप्राप्तः सोमत्वं सततोज्ज्वलम् ॥ प्रबालकमयीं देवीं यजन्ते पन्नगोत्तमाः । तेन नागास्तु भोगाढ्याः प्रयान्त्येते परं पदम् ॥ कृष्णायसमयीं देवीं पूजयन्त्यसुरोत्तमाः । राक्षसाश्च महात्मानस्तेन वेऽमितविक्रमाः ॥ त्रपुसीसमयीं देवीं पिशाचाः पूजयन्ति ताम् । तेन ऋद्धिबलोपेताः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ त्रैलोहिकां सदा देवीं यजन्ते गुह्यकादयः । तेन भोगबलोपेताः प्रयान्तीश्वरमन्दिरम् ॥ वज्रलौहमयीं देवीं यजन्ते मातरः सदा । मातृत्वं प्राप्य ताः सर्व्वाः प्रयान्ति परमं पदम् ॥ एवं देवाः सगन्धर्व्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । पूजयन्ते सदाकालं चर्च्चिकां सुरनायिकाम् ॥ तथा त्वमपि देवेन्द्र ! यदीच्छसि परां गतिम् । शिवां मणिमयीं पूज्य लभसे
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भगवती" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें