🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:22:35 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

भगवती

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

भगवती

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

भगवती

अर्थ: यशस्वी, प्रसिद्ध

संस्कृत: पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

व्युत्पत्ति: भग+ मतुप् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. भगवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. भगवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. भगवत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — भगवत् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाभगवत् / भगवद्भगवतीभगवन्ति
द्वितीयाभगवत् / भगवद्भगवतीभगवन्ति
तृतीयाभगवताभगवद्भ्याम्भगवद्भिः
चतुर्थीभगवतेभगवद्भ्याम्भगवद्भ्यः
पञ्चमीभगवतःभगवद्भ्याम्भगवद्भ्यः
षष्ठीभगवतःभगवतोःभगवताम्
सप्तमीभगवतिभगवतोःभगवत्सु
सम्बोधनहे भगवत् / हे भगवद्हे भगवतीहे भगवन्ति

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — भगवत्
भगवत्
bhagavat
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भगवत् १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ भगवती] ऐश्वर्ययुक्त । भगवान् । पूजनीय ।
भगवत् २ संज्ञा पुं॰
१. ईश्वर । परमेश्वर ।
२. विष्णु ।
३. शिव ।
४. बुद्ध ।
५. कार्तिकेय ।
६. सूर्य ।
७. जिन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगवत् &c. See p. 743, col. 3.
1. भग—वत् ind. like a vulva, Viṣṇ., Sch.
भग—वत् mfn. See below.
2.भगवत् mfn. (for 1. See under भग) possessing fortune, fortunate, prosperous, happy, RV.; AV.; GṛS.; BhP.
glorious, illustrious, divine, adorable, venerable, AV. &c. &c.
holy (applied to gods, demigods, and saints as a term of address, either in voc. भगवन्, भगवस्, भगोस् [cf. Pāṇ. viii, 3, 1, Vārtt. 2, Pat. and viii, 3, 17] f. भगवती m. pl. भगवन्तः; or in nom. with 3. sg. of the verb; with Buddhists often prefixed to the titles of their sacred writings)
भगवत् m. ‘the divine or adorable one’, N. of Viṣṇu-Kṛṣṇa, Bhag.; BhP.
of Śiva, Kathās.
of a Buddha or a Bodhisattva or a Jina, Buddh. (cf. MWB. 23)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भगवत् a. 1 Glorious, illustrious. --2 Revered, venerable, divine, holy. (an epithet applied to gods, demigods and other holy or respectable personages); अथ भगवान् कुशली काश्यपः Ś. 5; भगवन्परवानयं जनः R. 8. 81: so भगवान् वासुदेवः &c. --3 Fortunate (Ved.). --m. 1 god, A deity. --2 An epithet of Viṣṇu. --3 Of Śiva. --4 Of Jina. --5 Of Buddha. --Comp. --गीता N. of a celebrated sacred work (it is an episode of the great Bhārata and purports to be a dialogue between Kṛṣṇa and Arjuna).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0806-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भगवत् षु० भगम् “ऐश्वर्य्यस्य समग्रस्य वीर्य्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीङ्गनेत्युक्तम् अस्त्यस्य मतुप् मस्य वः । १ ऐश्वर्य्यादियुक्ते परमेश्वरे २ बुद्धे अमरः तस्य षडभिज्ञत्वात् भगरूपैश्चर्य्यादियोगाच्च तथा- त्वम् । अस्य संबोधने भगो इत्येव अजादौ तस्य विस- र्गस्य लोपः । ३ दुर्गायां स्त्री ङीप् । “सेव्यते या सुरैः सर्वैस्ताञ्चैव भुजते यतः । धातुर्भजेति सेवायां भगवत्येव सा स्मृता” देवीपु० ४५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4632,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भगवत्" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
भगवतीभगवत् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: भगवत् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | भगवत् (नपुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

भगवती 📚 ➤ यशस्वी, प्रसिद्ध
संस्कृत: पर्याय: सर्वज्ञ, सुगत, बुद्ध, धर्मराज, तथागत

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
भगवत् 📚ऐश्वर्ययुक्त । भगवान् । पूजनीय🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • भगवती: भग+ मतुप् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें