🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:33:32 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वचन
vacana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वचन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्य के मुँह से निकला हुआ सार्थक शब्द । वाणी । वाक्य । पर्या॰—इरा । सरस्वती । ब्राह्मी । भाषा । गिरा । गीर्देवी । भारती । वरजा । वर्णमातृका । व्याहार । लपित ।
२. कही हुई बात । कथन । उक्ति । यौ॰—वचनबद्ध । वचनगुप्ति ।
३. व्याकरण में शब्द के रूप में वह विधान जिससे एकत्व या बहुत्व का बोध होता है । विशेष—हिंदी में दो ही वचन होने हैं—एकवचन और बहुवचन । पर कुछ और प्राचीन भाषाओं के समान संस्कृत में एक तीसरा वचन द्विवचन भी होता है ।
४. बोलना । बोलने की क्रिया । उच्चारण । वाचन (को॰) ।
५. शास्त्रों का उधृत अंश । जैसे शास्त्रवचन, श्रुतिवचन (को॰) ।
६. आदेश (को॰) ।
७. मंत्रणा । परामर्श (को॰) ।
८. घोषणा । प्रख्यापन (को॰) ।
९. शब्द का अर्थ या भाव (को॰) ।
१०. सोंठ शुंठी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचन mfn. speaking, a speaker, eloquent, RV.
(ifc.) mentioning, indicating, expressing, meaning, Pāṇ.; KātyŚr.; Sarvad. (-ता f., -त्व n.)
being pronounced, RPrāt. (-त्व n.)
वचन n. (ifc. f(आ). ) the act of speaking, utterance, Sāṃkhyak.
वचन n. pronunciation, Pāṇ.; Prāt.
statement, declaration, express mention, AitBr.; ŚrS.; Pāṇ. &c.
speech, sentence, word, Mn.; MBh. &c.
(in gram.) the injunction of a teacher, rule, Kāś.
advice, instruction, direction, order, command, MBh.; Kāv. &c. (˚नं-√ कृ or ˚ने-√ स्था with gen. = to do the bidding of any one, follow a person's advice, obey; ˚नेन or ˚नात्, with gen. = in the name of)
sound, voice, APrāt.; Megh.; Hit.
(in gram.) number, Pāṇ.; Vop. (cf. एक-, द्वि-, बहु-व्˚)
rumour, L.
dry ginger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचनं [वच्-ल्युट्] 1 The act of speaking, uttering, saying. --2 Speech, an utterance, words (spoken), sentence; ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki. 2. 5; प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार Me. 4. --3 Repeating, recitation. --4 A text, dictum1, rule, precept, a passage of a sacred book; शास्त्रवचनं, श्रुतिवचनं, स्मृतिवचनं &c. --5 An order, a command, direction; मद्वचनात् ‘in my name,’ ‘by my order.’ --6 Advice, counsel, instruction. --7 Declaration, affirmation. --8 Pronunciation (of a letter) (in gram.). --9 The signification or meaning of a word; अत्र पयोधरशब्दः मेघवचनः. --10 Number (in gram.); (there are three numbers, singular, dual and plural). --11 Dry ginger. --Comp. --उपक्रमः introduction, exordium. --कर a. obedient, doing what is ordered. --(रः) the author or enunciator of a rule or precept. --कारिन् a. obeying orders, obedient. --क्रमः discourse. --ग्राहिन् a. obedient, compliant, submissive. --पटु a. eloquent. --मात्रं mere words, unsupported assertion. --विरोधः inconsistency of precepts, contradiction or incongruity of texts. --शतं a hundred speeches, i. e. repeated declaration, reiterated assertion. --सहायः a companion in conversation. --स्थित a. (वचनेस्थित also) obedient, compliant. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचन न० वच--ल्युट् । १ कथने २ वाक्ये अमरः ३ शुण्ठ्याम् शब्दच० कर्त्तरि ल्यु । व्याकरणोक्ते संख्यार्थके सुप्- तिङस्वरूपे प्रत्यये च । “सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु विभक्ति- वचनेषु च” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचनं, क्ली, (उच्यतेऽनेनेति । श्लेष्मनाशकत्वादस्य तथात्वम् । वच् + ल्युट् ।) शुण्ठी । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ वाक्यम् । तत्पर्य्यायः । “इरा सरस्वती ब्राह्मी भाषा वाणी च सारदा । गिरा गीश्च गिरां देवी गीर्देवी भारती- श्वरी ॥ वाग्वाचा वचसामीशा वाग्देवी वर्णमातृका । वचनं भाषितं चोक्तिर्व्याहारो लपितं वचः ॥ वाग्देवीवचसोरेष पर्य्यायः परिकीर्त्तितः । यथास्थानं यथायोग्यं भेद ऊह्यो मनीषिभिः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, हितोपदेशे । “असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्यथम् । अनुक्तक्लीववचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥”) तत्तु त्रिविधम् । यथा, -- वशिष्ठ उवाच । “वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिके तथा । सर्व्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्म्मलज्ञानचक्षुषा ॥ असत्यमहितं पश्चात् सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिशत्रुर्व्वदति नहि तेषां कदाचन ॥ आपदः प्रीतिजनकं परिणामसुखावहम् । दयालुर्धर्म्मशीलश्च बोधयत्येव बान्धवम् ॥ श्रुतिमात्रात् सुधातुल्यं सर्व्वकाले सुखावहम् । सत्यं सारं हितकरं वचसां श्रेष्ठमीप्सितम् ॥ एवं स त्रिविधं शैल नीतिसारनिरूपितम् । कथ्यतां त्रिषुमध्ये किं वदामि वाक्यमीप्सि- तम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४१ अध्यायः ॥ विभक्तिः । सा तु स्यादिस्त्यादिश्च । यथा । “क्तेरेकैकं वचनं क्रमात् क्वद्बव्वसंज्ञं स्यात् ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । श्लोकः १ धारा २ इळा ३ गौः ४ गौरी ५ गान्धर्व्वी ६ गभीरा ७ गम्भीरा ८ मन्द्रा ९ मन्द्राजनी १० वाशी ११ वाणी १२ वाणीची १३ वाणः १४ पविः १५ भारती १६ धमनिः १७ नाळीः १८ मेना १९ मेळिः २० सूर्य्या २१ सरस्वती २२ निवित् २३ स्वाहा २४ वग्नुः २५ उपब्दिः २६ मायुः २७ काकुत् २८ जिह्वा २९ घोषः ३० स्वरः ३१ शब्दः ३२ स्वनः ३३ ऋक् ३४ होत्रा ३५ गीः ३६ गाथा ३७ गणः ३८ धेना ३९ ग्नाः ४० विपा ४१ नग्ना ४२ कशा ४३ धिषणा ४४ नौः ४५ अक्षरम् ४६ मही ४७ अदितिः ४८ शची ४९ वाक् ५० अनुष्टुप् ५१ धेनुः ५२ वल्गुः ५३ गल्दा ५४ सरः ५५ सुपर्णी ५६ वेकुरा ५७ । इति सप्तपञ्चाशत् वाङ्नामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-247-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वचन" आता है (36)
आश्रव किसी के कहे पर चलना । वचन । स्थितिउक्ति कथन । वचनव्याहार वाक्य । जुमला । वचन । कथनशैलिक्य सर्वलिंगी । वह व्यक्ति जिसके मन, वचन, कर्म में ऐक्य न हो । पाखंड़ो व्य…भारती वचन । वाणीबोल मनुष्य के मुँह से उच्चारण किया हुआ शब्द या वाक्य । वचन । वाणीकलाम वाक्य । वचन । उक्तिबानी वचन । मुँह से निकला हुआ शब्दपेरोल वचन । शब्द । वचन पर विश्वास करके निश्चित अवधि के लिये कारामुक्तिगारंटी प्रतीत । विश्वास । वचन । आश्वासनबक्कुर † संज्ञा पुं॰ मुँह से निकला हुआ शब्द । बोल । वचन । क्रि॰ प्र॰—फूटना ।—…सत्यसंभव वचन । वादा । प्रतिज्ञाप्रतज्ञित प्रतिज्ञा । वादा । वचनवच तोता । शुक पक्षीशपथ वह कथन जिसके अनुसार कहनेवाला इस बात की प्रतिज्ञा करता है कि यदि मेरा क…गिरा वह शक्ति जिसकी सहायता से मनुष्य बातें करता है । बोलने की ताकतपरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनवाचा वाणी । सरस्वतीस्वीकार अपनाने की क्रिया । अंगीकार । कबूल । मंजूरगीथा गीत । गानावाणी सरस्वतीवायक वह जो बुनता हो । बुननेवालाअभिसंधा कहना । बतलानाप्रतिज्ञान स्वीकृत । स्वीकरण । राजीनामाकहन कथन । उक्तिबचन पु † संज्ञा पुं॰बात सार्थक शब्द या वाक्य । किसी वृत्त या विषय को सूवत करनेवाला शब्द या वाक…बैन पु संज्ञा पुं॰बाचा बोलने की शक्तिबोली किसी प्राणी के मुँह स े निकाला हुआ शब्द । मुँह से निकली हुई आवाज । वाण…वादा (१) नियत समय या घड़ी । मुहा॰—वादा आना =सखुन बातचीत । वार्तालापसराब मृगतृष्णाअक्दे विवाह । पाणिग्रहणमकूला कहावत । कहनूतनिभाना निर्वाह करना । (किसी बात को) बारबार चलाए चलना । बनाए और जारी रखना । सं…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें