🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:38:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

वचन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

वचन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वचन

अर्थ: बोलने, उच्चारण करने या कहने की क्रिमा

संस्कृत: वचनम् · पर्याय: व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचस्

व्युत्पत्ति: वच् + ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वचन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वचन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावचनम्वचनेवचनानि
द्वितीयावचनम्वचनेवचनानि
तृतीयावचनेनवचनाभ्याम्वचनैः
चतुर्थीवचनायवचनाभ्याम्वचनेभ्यः
पञ्चमीवचनात् / वचनाद्वचनाभ्याम्वचनेभ्यः
षष्ठीवचनस्यवचनयोःवचनानाम्
सप्तमीवचनेवचनयोःवचनेषु
सम्बोधनहे वचनहे वचनेहे वचनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वचन
वचन
vacana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वचन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मनुष्य के मुँह से निकला हुआ सार्थक शब्द । वाणी । वाक्य । पर्या॰—इरा । सरस्वती । ब्राह्मी । भाषा । गिरा । गीर्देवी । भारती । वरजा । वर्णमातृका । व्याहार । लपित ।
२. कही हुई बात । कथन । उक्ति । यौ॰—वचनबद्ध । वचनगुप्ति ।
३. व्याकरण में शब्द के रूप में वह विधान जिससे एकत्व या बहुत्व का बोध होता है । विशेष—हिंदी में दो ही वचन होने हैं—एकवचन और बहुवचन । पर कुछ और प्राचीन भाषाओं के समान संस्कृत में एक तीसरा वचन द्विवचन भी होता है ।
४. बोलना । बोलने की क्रिया । उच्चारण । वाचन (को॰) ।
५. शास्त्रों का उधृत अंश । जैसे शास्त्रवचन, श्रुतिवचन (को॰) ।
६. आदेश (को॰) ।
७. मंत्रणा । परामर्श (को॰) ।
८. घोषणा । प्रख्यापन (को॰) ।
९. शब्द का अर्थ या भाव (को॰) ।
१०. सोंठ शुंठी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचन mfn. speaking, a speaker, eloquent, RV.
(ifc.) mentioning, indicating, expressing, meaning, Pāṇ.; KātyŚr.; Sarvad. (-ता f., -त्व n.)
being pronounced, RPrāt. (-त्व n.)
वचन n. (ifc. f(आ). ) the act of speaking, utterance, Sāṃkhyak.
वचन n. pronunciation, Pāṇ.; Prāt.
statement, declaration, express mention, AitBr.; ŚrS.; Pāṇ. &c.
speech, sentence, word, Mn.; MBh. &c.
(in gram.) the injunction of a teacher, rule, Kāś.
advice, instruction, direction, order, command, MBh.; Kāv. &c. (˚नं-√ कृ or ˚ने-√ स्था with gen. = to do the bidding of any one, follow a person's advice, obey; ˚नेन or ˚नात्, with gen. = in the name of)
sound, voice, APrāt.; Megh.; Hit.
(in gram.) number, Pāṇ.; Vop. (cf. एक-, द्वि-, बहु-व्˚)
rumour, L.
dry ginger, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (912,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वचनं [वच्-ल्युट्] 1 The act of speaking, uttering, saying. --2 Speech, an utterance, words (spoken), sentence; ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki. 2. 5; प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार Me. 4. --3 Repeating, recitation. --4 A text, dictum1, rule, precept, a passage of a sacred book; शास्त्रवचनं, श्रुतिवचनं, स्मृतिवचनं &c. --5 An order, a command, direction; मद्वचनात् ‘in my name,’ ‘by my order.’ --6 Advice, counsel, instruction. --7 Declaration, affirmation. --8 Pronunciation (of a letter) (in gram.). --9 The signification or meaning of a word; अत्र पयोधरशब्दः मेघवचनः. --10 Number (in gram.); (there are three numbers, singular, dual and plural). --11 Dry ginger. --Comp. --उपक्रमः introduction, exordium. --कर a. obedient, doing what is ordered. --(रः) the author or enunciator of a rule or precept. --कारिन् a. obeying orders, obedient. --क्रमः discourse. --ग्राहिन् a. obedient, compliant, submissive. --पटु a. eloquent. --मात्रं mere words, unsupported assertion. --विरोधः inconsistency of precepts, contradiction or incongruity of texts. --शतं a hundred speeches, i. e. repeated declaration, reiterated assertion. --सहायः a companion in conversation. --स्थित a. (वचनेस्थित also) obedient, compliant. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0938-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचन न० वच--ल्युट् । १ कथने २ वाक्ये अमरः ३ शुण्ठ्याम् शब्दच० कर्त्तरि ल्यु । व्याकरणोक्ते संख्यार्थके सुप्- तिङस्वरूपे प्रत्यये च । “सदृशं त्रिषु लिङ्गेषु विभक्ति- वचनेषु च” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4839,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वचनं, क्ली, (उच्यतेऽनेनेति । श्लेष्मनाशकत्वादस्य तथात्वम् । वच् + ल्युट् ।) शुण्ठी । इति शब्द- चन्द्रिका ॥ वाक्यम् । तत्पर्य्यायः । “इरा सरस्वती ब्राह्मी भाषा वाणी च सारदा । गिरा गीश्च गिरां देवी गीर्देवी भारती- श्वरी ॥ वाग्वाचा वचसामीशा वाग्देवी वर्णमातृका । वचनं भाषितं चोक्तिर्व्याहारो लपितं वचः ॥ वाग्देवीवचसोरेष पर्य्यायः परिकीर्त्तितः । यथास्थानं यथायोग्यं भेद ऊह्यो मनीषिभिः ॥” इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, हितोपदेशे । “असेवितेश्वरद्वारमदृष्टविरहव्यथम् । अनुक्तक्लीववचनं धन्यं कस्यापि जीवनम् ॥”) तत्तु त्रिविधम् । यथा, -- वशिष्ठ उवाच । “वचनं त्रिविधं शैल लौकिके वैदिके तथा । सर्व्वं जानाति शास्त्रज्ञो निर्म्मलज्ञानचक्षुषा ॥ असत्यमहितं पश्चात् सांप्रतं श्रुतिसुन्दरम् । सुबुद्धिशत्रुर्व्वदति नहि तेषां कदाचन ॥ आपदः प्रीतिजनकं परिणामसुखावहम् । दयालुर्धर्म्मशीलश्च बोधयत्येव बान्धवम् ॥ श्रुतिमात्रात् सुधातुल्यं सर्व्वकाले सुखावहम् । सत्यं सारं हितकरं वचसां श्रेष्ठमीप्सितम् ॥ एवं स त्रिविधं शैल नीतिसारनिरूपितम् । कथ्यतां त्रिषुमध्ये किं वदामि वाक्यमीप्सि- तम् ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे ४१ अध्यायः ॥ विभक्तिः । सा तु स्यादिस्त्यादिश्च । यथा । “क्तेरेकैकं वचनं क्रमात् क्वद्बव्वसंज्ञं स्यात् ।” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥ तद्वैदिकपर्य्यायः । श्लोकः १ धारा २ इळा ३ गौः ४ गौरी ५ गान्धर्व्वी ६ गभीरा ७ गम्भीरा ८ मन्द्रा ९ मन्द्राजनी १० वाशी ११ वाणी १२ वाणीची १३ वाणः १४ पविः १५ भारती १६ धमनिः १७ नाळीः १८ मेना १९ मेळिः २० सूर्य्या २१ सरस्वती २२ निवित् २३ स्वाहा २४ वग्नुः २५ उपब्दिः २६ मायुः २७ काकुत् २८ जिह्वा २९ घोषः ३० स्वरः ३१ शब्दः ३२ स्वनः ३३ ऋक् ३४ होत्रा ३५ गीः ३६ गाथा ३७ गणः ३८ धेना ३९ ग्नाः ४० विपा ४१ नग्ना ४२ कशा ४३ धिषणा ४४ नौः ४५ अक्षरम् ४६ मही ४७ अदितिः ४८ शची ४९ वाक् ५० अनुष्टुप् ५१ धेनुः ५२ वल्गुः ५३ गल्दा ५४ सरः ५५ सुपर्णी ५६ वेकुरा ५७ । इति सप्तपञ्चाशत् वाङ्नामानि । इति वेदनिघण्टौ । १ । ११ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-247-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वचन" आता है (36)
आश्रव किसी के कहे पर चलना । वचन । स्थितिउक्ति कथन । वचनव्याहार वाक्य । जुमला । वचन । कथनशैलिक्य सर्वलिंगी । वह व्यक्ति जिसके मन, वचन, कर्म में ऐक्य न हो । पाखंड़ो व्य…भारती वचन । वाणीबोल मनुष्य के मुँह से उच्चारण किया हुआ शब्द या वाक्य । वचन । वाणीकलाम वाक्य । वचन । उक्तिबानी वचन । मुँह से निकला हुआ शब्दपेरोल वचन । शब्द । वचन पर विश्वास करके निश्चित अवधि के लिये कारामुक्तिगारंटी प्रतीत । विश्वास । वचन । आश्वासनबक्कुर † संज्ञा पुं॰ मुँह से निकला हुआ शब्द । बोल । वचन । क्रि॰ प्र॰—फूटना ।—…सत्यसंभव वचन । वादा । प्रतिज्ञाप्रतज्ञित प्रतिज्ञा । वादा । वचनवच तोता । शुक पक्षीशपथ वह कथन जिसके अनुसार कहनेवाला इस बात की प्रतिज्ञा करता है कि यदि मेरा क…गिरा वह शक्ति जिसकी सहायता से मनुष्य बातें करता है । बोलने की ताकतपरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनवाचा वाणी । सरस्वतीस्वीकार अपनाने की क्रिया । अंगीकार । कबूल । मंजूरगीथा गीत । गानावाणी सरस्वतीवायक वह जो बुनता हो । बुननेवालाअभिसंधा कहना । बतलानाप्रतिज्ञान स्वीकृत । स्वीकरण । राजीनामाकहन कथन । उक्तिबचन पु † संज्ञा पुं॰बात सार्थक शब्द या वाक्य । किसी वृत्त या विषय को सूवत करनेवाला शब्द या वाक…बैन पु संज्ञा पुं॰बाचा बोलने की शक्तिबोली किसी प्राणी के मुँह स े निकाला हुआ शब्द । मुँह से निकली हुई आवाज । वाण…वादा (१) नियत समय या घड़ी । मुहा॰—वादा आना =सखुन बातचीत । वार्तालापसराब मृगतृष्णाअक्दे विवाह । पाणिग्रहणमकूला कहावत । कहनूतनिभाना निर्वाह करना । (किसी बात को) बारबार चलाए चलना । बनाए और जारी रखना । सं…

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
वचनवचन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

वचन 📚 ➤ बोलने, उच्चारण करने या कहने की क्रिमा
संस्कृत: वचनम् · पर्याय: व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
वचन 📚मनुष्य के मुँह से निकला हुआ सार्थक शब्द । वाणी । वाक्य । पर्या॰—इरा । …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
वचन
कथन/वचन के नाम (१.६.१) — व्याहार, उक्ति, लपित, भाषित, वचस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • वचन: वच् + ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें