🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:05:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पलित
palita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी (2.6.41)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पलित १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पलिता]
२. वृद्ध । बुड्ढा ।
२. पका हुआ (केश) । सफेद (बाल) । उ॰—पलित वृद्ध के शीश पर सो तो पलित न पेख । गई जवानी भजन विन बानी परी विशेष ।—राम॰ धर्म॰, पृ॰ ७७ ।
पलित २ संज्ञा पुं॰
१. सिर के बालों का उजला होना । बाल पकना ।
२. वैद्यक के अनुसार एक क्षुद्र रोग जिसमें क्रोध, शोक और श्रम के कारण शारीरिक अग्नि और पित्त सिर पर पहुँचकर वहाँ के बालों को वृद्ध होने के पहले उजला कर देते हैं ।
३. शैलज । भूरि छरीला ।
४. ताप । गरमी ।
५. कर्दम । कीचड़ । ६ । गुग्गुल ।
७. मिर्च ।
८. केश पाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलित mf(आ, or पलिक्नी, Pāṇ. iv, 1, 39, Vārtt. 1. 2, Pat.) n. grey, hoary, old, aged, RV. &c. &c.
= पालयितृ, Nir. iv, 26
पलित m. N. of a mouse, MBh.
of a prince, Hariv.; VP. (v.l. पाल्˚)
पलित n. grey hair (also pl.), AV. &c. &c.
a tuft of hair, Daś.
mud, mire, L.
heat, burning, L.
benzoin, L.
pepper, L.
पलित [cf. Gk. πελιτνός, πολιός &c.; Lat. palleo, pallidus, pallus; Lith. pàlvas; Slav. plavǔ; HGerm. falo, val, fahl; Angl.Sax. fealo; Eng. fallow.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलित a. Weighing or containing so many palas.
पलित a. Grey, hoary, grey-haired, old, aged; तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे (शिरसि) Ve. 3. 19. --तं 1 Grey hair, or the greyness of hair brought on by old age; कैकेयीशंकयेवाह पलितच्छद्मना जरा R. 12. 2; Ms. 6. 2. --2 Much or ornamented hair. --3 A tuft of hair (केशपाश). --4 Mud, mire. --5 Heat. --6 Benzoin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलित न० पल--भावे क्त । १ केशादौ जरया जातायां श्वेत- तायाम् २ मांसादेर्वलिपरीतभावे च अमरः ३ वृद्धे त्रि० रित्वयां पलिता । वेदे तु पलिक्रीत्युक्तम् । ४ तापे ५ शिलाजे ६ कर्दमे मेदि० । “फलेरितजादेश्च पः” उणा० फल--इतच फस्य पः । ७ केशपाके उज्ज्वलद० “क्रोध- शोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते” माधवकरः । ततः अर्श० अच् । ८ तद्युते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलितं, क्ली, (पलि + भावे क्तः । यद्वा, फलन- मिति । फल + “फलेरितजादेश्च पः ।” उणां । ५ । ३४ । इति इतच् फस्य पत्वम् ।) जरसा केशादौ शौक्ल्यम् । केशपाकः । इत्यमरः । २ । ६ । ४१ ॥ (यथा, मनुः । ६ । २ । “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्बलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥”) [] तस्य निदानं यथाह माधवकरः । “क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तञ्च केशान् पचति पलितं तेन जायते ॥” तच्चिकित्सा यथा, -- “लौहचूर्णस्य कर्षन्तु दशार्द्धञ्चूतमज्जतः । धात्रीफलद्बयं पथ्ये द्बे तथैकं विभीतकम् ॥ पिष्ट्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेन्निशि वासयेत् । लेपोऽयमचिराद्धन्ति पलितं नेह संशयः ॥ दशार्द्धं पञ्चकर्षाणि । काशमर्य्या मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकस्यापि मूलं लौहं चर्णं सभृङ्गं त्रिफलपलयुतं तैलमेभिः पचेयुः । कृत्वा लोहस्य भाण्डे क्षितितलनिहितं स्थापये- न्मासमेकं केशाः काशप्रकाशा अपि मधुपनिभा अस्य योगाद्भवन्ति ॥ त्रिफला नीलिकापत्रं भृङ्गराजोऽयसो रजः । अवीमूत्रेण संपिष्टं लेपात् कृष्णीकरं परम् ॥” इति भावप्रकाशे मध्यखण्डे क्षुद्ररीगाधिकारे ॥ शैलजम् । तापः । कर्द्दमः । इति मेदिनी । ते, १२२ ॥ (पल गतौ + “लोष्टपलितौ ।” उणां । ३ । ९२ । इति क्तप्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) केशपाशः । इति हेमचन्द्रः उज्ज्वलदत्तश्च ॥
पलितः, पुं, (फलति वृद्धावस्थायां केशशौक्ला- दिकं प्राप्नोतीति । फल + “फलेरितजादेश्चपः ।” उणां । ५ । ३४ । इति इतच् फस्य च पः ।) वृद्धः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-081-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें