🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:19:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

पलित

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

पलित

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

पलित

अर्थ: भूरा, धवल, सफेंद बालों वाला, बृद्ध, बूढ़ा

संस्कृत: जरया शुक्लः

व्युत्पत्ति: पल् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. पलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पल् + क्त
  2. पलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पल् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — पलित (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापलितम्पलितेपलितानि
द्वितीयापलितम्पलितेपलितानि
तृतीयापलितेनपलिताभ्याम्पलितैः
चतुर्थीपलितायपलिताभ्याम्पलितेभ्यः
पञ्चमीपलितात् / पलिताद्पलिताभ्याम्पलितेभ्यः
षष्ठीपलितस्यपलितयोःपलितानाम्
सप्तमीपलितेपलितयोःपलितेषु
सम्बोधनहे पलितहे पलितेहे पलितानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — पल् (भ्वादिगण) · अर्थ: जाना (गतौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमपलतिपलतःपलन्ति
मध्यमपलसिपलथःपलथ
उत्तमपलामिपलावःपलामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: पलति · लिट्: पपाल · लुट्: पलिता · लृट्: पलिष्यति · लोट्: पलतात् · लङ्: अपलत् · विधिलिङ्: पलेत् · आशीर्लिङ्: पल्यात् · लुङ्: अपालीत् · लृङ्: अपलिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: पलन · ण्वुल्: पालकः · तृच्: पलिता · ण्यत्: पाल्यः · तव्य: पलितव्यः · अनीयर्: पलनीयः · क्त: पलितः · क्तवतु: पलितवान् · शतृ: पलन् · स्य-शतृ: पलिष्यन् · क्त्वा: पलित्वा · ल्यप्: प्रपल्य · तुमुन्: पलितुम् · णमुल्: पालम् · घञ्: पालः · क्तिन्: पल्ति · क्वसु: पेलिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — पलित
पलित
palita
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बुढ़ापे से बालों की सफ़ेदी (2.6.41)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पलित १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ पलिता]
२. वृद्ध । बुड्ढा ।
२. पका हुआ (केश) । सफेद (बाल) । उ॰—पलित वृद्ध के शीश पर सो तो पलित न पेख । गई जवानी भजन विन बानी परी विशेष ।—राम॰ धर्म॰, पृ॰ ७७ ।
पलित २ संज्ञा पुं॰
१. सिर के बालों का उजला होना । बाल पकना ।
२. वैद्यक के अनुसार एक क्षुद्र रोग जिसमें क्रोध, शोक और श्रम के कारण शारीरिक अग्नि और पित्त सिर पर पहुँचकर वहाँ के बालों को वृद्ध होने के पहले उजला कर देते हैं ।
३. शैलज । भूरि छरीला ।
४. ताप । गरमी ।
५. कर्दम । कीचड़ । ६ । गुग्गुल ।
७. मिर्च ।
८. केश पाश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलित mf(आ, or पलिक्नी, Pāṇ. iv, 1, 39, Vārtt. 1. 2, Pat.) n. grey, hoary, old, aged, RV. &c. &c.
= पालयितृ, Nir. iv, 26
पलित m. N. of a mouse, MBh.
of a prince, Hariv.; VP. (v.l. पाल्˚)
पलित n. grey hair (also pl.), AV. &c. &c.
a tuft of hair, Daś.
mud, mire, L.
heat, burning, L.
benzoin, L.
pepper, L.
पलित [cf. Gk. πελιτνός, πολιός &c.; Lat. palleo, pallidus, pallus; Lith. pàlvas; Slav. plavǔ; HGerm. falo, val, fahl; Angl.Sax. fealo; Eng. fallow.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (610,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पलित a. Weighing or containing so many palas.
पलित a. Grey, hoary, grey-haired, old, aged; तातस्य मे पलितमौलिनिरस्तकाशे (शिरसि) Ve. 3. 19. --तं 1 Grey hair, or the greyness of hair brought on by old age; कैकेयीशंकयेवाह पलितच्छद्मना जरा R. 12. 2; Ms. 6. 2. --2 Much or ornamented hair. --3 A tuft of hair (केशपाश). --4 Mud, mire. --5 Heat. --6 Benzoin.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0687-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलित न० पल--भावे क्त । १ केशादौ जरया जातायां श्वेत- तायाम् २ मांसादेर्वलिपरीतभावे च अमरः ३ वृद्धे त्रि० रित्वयां पलिता । वेदे तु पलिक्रीत्युक्तम् । ४ तापे ५ शिलाजे ६ कर्दमे मेदि० । “फलेरितजादेश्च पः” उणा० फल--इतच फस्य पः । ७ केशपाके उज्ज्वलद० “क्रोध- शोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते” माधवकरः । ततः अर्श० अच् । ८ तद्युते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4273,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पलितं, क्ली, (पलि + भावे क्तः । यद्वा, फलन- मिति । फल + “फलेरितजादेश्च पः ।” उणां । ५ । ३४ । इति इतच् फस्य पत्वम् ।) जरसा केशादौ शौक्ल्यम् । केशपाकः । इत्यमरः । २ । ६ । ४१ ॥ (यथा, मनुः । ६ । २ । “गृहस्थस्तु यदा पश्येद्बलीपलितमात्मनः । अपत्यस्यैव चापत्यं तदारण्यं समाश्रयेत् ॥”) [] तस्य निदानं यथाह माधवकरः । “क्रोधशोकश्रमकृतः शरीरोष्मा शिरोगतः । पित्तञ्च केशान् पचति पलितं तेन जायते ॥” तच्चिकित्सा यथा, -- “लौहचूर्णस्य कर्षन्तु दशार्द्धञ्चूतमज्जतः । धात्रीफलद्बयं पथ्ये द्बे तथैकं विभीतकम् ॥ पिष्ट्वा लोहमये भाण्डे स्थापयेन्निशि वासयेत् । लेपोऽयमचिराद्धन्ति पलितं नेह संशयः ॥ दशार्द्धं पञ्चकर्षाणि । काशमर्य्या मूलमादौ सहचरकुसुमं केतकस्यापि मूलं लौहं चर्णं सभृङ्गं त्रिफलपलयुतं तैलमेभिः पचेयुः । कृत्वा लोहस्य भाण्डे क्षितितलनिहितं स्थापये- न्मासमेकं केशाः काशप्रकाशा अपि मधुपनिभा अस्य योगाद्भवन्ति ॥ त्रिफला नीलिकापत्रं भृङ्गराजोऽयसो रजः । अवीमूत्रेण संपिष्टं लेपात् कृष्णीकरं परम् ॥” इति भावप्रकाशे मध्यखण्डे क्षुद्ररीगाधिकारे ॥ शैलजम् । तापः । कर्द्दमः । इति मेदिनी । ते, १२२ ॥ (पल गतौ + “लोष्टपलितौ ।” उणां । ३ । ९२ । इति क्तप्रत्ययेन निपातनात् सिद्धम् ।) केशपाशः । इति हेमचन्द्रः उज्ज्वलदत्तश्च ॥
पलितः, पुं, (फलति वृद्धावस्थायां केशशौक्ला- दिकं प्राप्नोतीति । फल + “फलेरितजादेश्चपः ।” उणां । ५ । ३४ । इति इतच् फस्य च पः ।) वृद्धः । इति जटाधरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-081-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
पलितपलित (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पल् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: पलित (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: पल् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

पलित 📚 ➤ भूरा, धवल, सफेंद बालों वाला, बृद्ध, बूढ़ा
संस्कृत: जरया शुक्लः

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
पलित 📚वृद्ध । बुड्ढा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
पलित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • पलित: पल् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें