🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:27:36 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

ज्येष्ठ
jyeṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
ज्येष्ठ १ वि॰ [सं॰]
१. बड़ा । जेठा । जैसे, ज्येष्ठ भ्राता ।
२. वृद्ध । बड़ा । बूढ़ा़ । यौ॰—ज्येष्ठ तात = बाप का बड़ा भाई । ज्येष्ठ वर्ण=ब्राह्मण । ज्येष्ठ श्वश्रू = पत्नी की बड़ी बहन । बड़ी साली ।
ज्येष्ठ २ संज्ञा पुं॰
१. जेठ का महीना । वह महीना जिसमें ज्येष्ठा नक्षत्र में पूर्णिमा का चंद्रमा उदय हो । यह वर्ष का तीसरा और ग्रीष्म ऋतु का पहला महीना है ।
२. वह वर्ष जिसमें बृहस्पति का उदय ज्येष्ठा नक्षत्र में हो । विशेष—यह वर्ष कँगनी और सावाँ को छोड़ और अन्नों के लिये हानिकारक माना जाता है । इसमें राजा धर्मज्ञ होता है और श्रेष्ठता जाति, कुल और धन से होती है ।—(बृहत्संहिता)
३. सामगान का एक भेद ।
४. परमेश्वर ।
५. प्राण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्येष्ठ mfn. (Pāṇ. v, 3, 61) most excellent, pre-eminent, first, chief, best, greatest, (m.) the chief, RV. &c. (ifc. [e.g. वचन-, ‘best in speech’, Kāś.] Pāṇ. vi, 2, 25)
more excellent than (abl.), MBh. xiii, 7205
(in math. with पद or मूल) greatest (root [square root] extracted from the quantity operated upon)
(Pāṇ. v, 3, 62; ˚ष्ठ) eldest, (m.) the eldest brother, RV. iv, 33, 5; x, 11, 2; AV. &c.
ज्येष्ठ m. (scil. घट) the ascending bucket (in a machine for raising water), Kuval. 46
for ज्यैष्ठ, VarBṛS.; Rājat.
N. of a man, MBh. xii, 13593
ज्येष्ठ n. what is most excellent, RV. x, 120, 1; AV. (also oxyt.)
tin, L.
N. of a Liṅga, LiṅgaP. i, 1, 3
with पुष्कर See ˚ष्ठ-प्˚
ज्येष्ठ (आ, L., ई), f. a small house-lizard (also ज्यैष्ठी, W.), Tithyād.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (426,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
ज्येष्ठ a. (Superl. of प्रशस्य or वृद्ध). 1 Eldest, most senior. --2 Most excellent, best. --3 Pre-eminent, first, chief, highest. --ष्ठः 1 An elder brother; R. 12. 19, 35. --2 An epithet of the Supreme Being. --3 Life. --4 N. of a lunar month (= ज्यैष्ठ q. v.). --ष्ठा 1 An eldest sister. --2 N. of the eighteenth lunar mansion (consisting of the three stars). --3 The middle finger. --4 A small houselizard. --5 An epithet of the Ganges. --6 The goddess of misfortune, elder sister of Lakṣmī. --ष्ठी A small house-lizard. --ष्ठं 1 The most excellent, the first or head. --2 Tin. --Comp. --अंशः {1} eldest brother's share. {2} the right of the eldest brother to a larger share of the patrimonial property. {3} the best share. --अंबु n. {1} water in which grain has been washed. {2} the scum of boild rice. --आश्रमः {1} the highest or most excellent order in the religious life of a Brāhmaṇa; i. e. that of a householder. {2} a householder. --तातः a father's eldest brother. --तातिः f. Ved. superiority. --वर्णः {1} the highest caste (that of Brāhmaṇas). {2} a Brāhmaṇa. --वृत्तिः f. the duties of seniority. --श्वश्रूः f. {1} a wife's eldest sister. {2} the eldest mother-in-law.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0519-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्येष्ठ त्रि० अतिशयेन वृद्धः प्रशस्यो बा वृद्ध + प्रशस्य + वा इष्ठन् ज्यादेशः । १ अतिवृद्धे २ प्रशस्ये ३ अग्रजे भ्रातरि ४ अग्रज- भगिन्यां स्त्री । ५ अश्विन्यादिनक्षत्रेषु अष्टादशे नक्षते स्त्री तद्रूपादि अश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० दृश्यम् । ज्येष्ठानक्षत्र- युक्ता पौर्णमासी अण् ज्यैष्ठी सास्मिन् मासे पुनरण् संज्ञात्वात् ह्रस्वः । ६ ज्येष्ठ ज्यैष्ठमासे मेदि० । गौरा० ङीष् । ७ गृहगोधिकायां स्त्री शब्दरत्ना० । तस्याः दिग्भेदे रुतफलं ति० त० उक्तं यथा “वित्तं ब्रह्मणि कार्यसिद्धिरतुला शक्रे हुताशे भयं याम्यामग्निभ्यं सुरद्विषि कलिर्लाभः समुद्रालये । वायव्यां वरवस्त्रगन्धसलिलं दिव्याङ्गना चौत्तरे ऐशान्यां मरणं ध्रुवं निगदितं दिग्लक्षणं खञ्जने । ज्येष्ठीरुते क्षुतेऽप्येवमूचुः केचिच्च कोविदाः” अधिकं गृहगोधिकाशब्दे २६५७ पृ० दृश्यम् । ८ मध्यमाङ्गुलौ स्त्री हेमच० । ९ गङ्गायां स्त्री राजनि० तस्याः पार्वत्याः प्रथमं हिमालयाज्जातत्त्वात् तथात्वम् । ० परिणीते भर्त्तुरधिकस्नेहभाजने नायि- काभेदे रतिमञ्जरी । लक्ष्म्याः प्रथमोत्पन्नायां ज्येष्ठभ- गिन्याम् ११ अलक्ष्मीदेव्यां स्त्री । तदुत्पत्त्यादिकथा पद्मपु० उत्त० ख० उक्ता यथा “मां प्रणम्य पुनर्देवा ममन्थुः क्षीर- सागरम । तस्मिन् प्रमथ्यमाने तु मया देवैश्च भाविनि । । ज्येष्ठा देवी समुत्पन्ना रक्तस्रग्वाससावृता । उत्पन्ना सा- ऽब्रवीद्देवान् किं कर्त्तव्यं मयेति वै । तामब्रुवस्तदा [] देवीं सर्वे देवगणा भृशम् । येषां गृहान्तरे नित्यं कलहं संप्रवर्त्तते । तत्ते स्थानं प्रयच्छामो वासस्तत्र शुभानने! । यस्य गेहं कपालास्थिभस्मकेशादिचिह्नितम् । भाषन्ते परुषं नित्यं वसन्त्यनृतवादिनः । सन्ध्याकाले च ये पापाः स्वपन्ति मलचेतसः । तेषां वेश्मनि संतिष्ठ दुःखदारिद्र्यदायिनी । कपालकेशभस्मास्थि तुषाङ्गाराणि यत्र तु । तत्र ते वसतिस्थानं भविष्यति न संशयः । अकृत्वा पादयोः शौचं यस्त्वाचामति दुर्मतिः । तं भजस्व सदा देवि! कलुषेणावृता भृशम् । तृणाङ्गार कपालाश्मवालुकायसचर्मभिः । दन्तधावनकर्त्तारो भविष्यन्ति नराधमाः । रमख मलिना देवि! तेषां वेश्मसु नित्यशः । तिलपिष्टञ्च नक्तञ्च कालिङ्गशिग्रु गृञ्जनम् । छत्राकं विड्वराहञ्च विल्वकोषातकीफलम् । अलावुं श्रीफलं ये वै खादयन्ति नराधमाः । तेषां गृहे तव स्यानं देवि! दारिद्र्यदे! सदा । इत्यादिश्य सुराः सर्वे ते ज्येष्ठां कलिवल्लभाम् । पुनश्च मन्थनं चक्रुः क्षीराब्धिं सुसमाहिताः” । १२ नवदजातायां ब्रह्मप्रकृति- भूतायां देव्यां स्त्री “रौद्री विन्दोस्ततो नादाज्ज्येष्ठा वीजादजायत । वामा, ताभ्यः समुत्पन्ना रुद्रब्रह्मरमा- धिपाः” शा० ति० । १३ परमेश्वरे पु० । “ईशानः प्राणदः प्राणो ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः” विष्णुस० । १४ प्राणे “प्राणो वा ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च” छा० उ० । काशीस्थे १५ गौरीभेदे स्त्री ज्योष्ठस्थानशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3160-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
ज्येष्ठः, त्रि, (अयमेषामतिशयेन वृद्धः प्रशस्यो वा इति । वृद्ध वा प्रसस्य + इष्ठन् ततो ज्यादेशः ।) अतिवृद्धः । श्रेष्ठः । (यथा, महा- भारते । १३ । १४३ । ७ । “ज्येष्ठं वर्णमनुप्राप्य तस्माद्रक्षेत वै द्बिजः ॥” ज्येष्ठानक्षत्रयुक्ता पौर्णमासीत्यण् इति ज्येष्ठी सा अस्मिन् मासीति पुनरण् संज्ञापूर्व्वस्य विधरनित्यत्वान्न वृद्धिः ।) ज्यैष्ठमासि, पुं । इति मेदिनी । ठे, ५ ॥ अग्रजः । (यथा, रघुः । १२ । १९ । “दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे राज्यतृष्णापराड्मुखः ॥”) अधिकवयाः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-549-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "ज्येष्ठ" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें