🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:16:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निष्कल
niṣkala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निष्कल १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कला न हो । कलारहित ।
२. जिसका कोई अंग या भाग नष्ट हो गया हो ।
३. जिसका वीर्य नष्ट हो गया हो । वृद्ध ।
४. नपुंसक ।
५. पूरा । समूचा ।
निष्कल २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] ब्रह्मा ।
२. आधार । आस्पद । आश्रय (को॰) ।
३. शिव (को॰) ।
४. स्त्री का गुह्मांग । उपस्थ । भग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निष्—कल mfn. without parts, undivided, Up.; MBh. &c.
waned, diminished, decayed, infirm, MBh.; Daś.
seedless, impotent, L.
निष्—कल m. an old man, W.
N. of Śiva, Śivag.
a receptacle, L.
pudendum muliebre, L.
निष्—कल f(आ or ई). (g. गौरादि) a woman past childbearing or menstruation, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (542,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्कल त्रि० निर्गता कला यस्य प्रा० ब० । १ कलाशून्ये २ निरवयवे सम्पूर्णे “निष्कलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम्” श्वेता० उ० “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्क- लस्याशरीरिणः” एका० जामदग्न्यवाक्यम् । ३ कला- दिव्यापारशून्ये च “दृश्यन्ते निष्कलाः शान्तं प्रहीणाः स्वस्वकर्मभिः” भा० व० २०८ अ० । ४ गतार्त्तवायां वृद्धायां स्त्रियां स्त्री शब्दरत्ना० नीरकस्कायां स्त्रियां स्त्री ङीप् शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4116,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निष्कलं, त्रि, (निर्गता कला यस्मात् ।) कला- शून्यम् । (यथा, महाभारते । ३ । २०८ । ९ । “संयताश्चापि दक्षाश्च मतिमन्तश्च मानवाः । दृश्यन्ते निष्कलाः सप्त प्रहीणाः स्वस्वकर्म्मभिः ॥”) नष्टवीर्य्यम् । इति मेदिनी । ले, १०३ ॥ ब्रह्म । यथा, -- “चिन्मयस्याद्बितीयस्य निष्कलस्याशरीरिणः । उपासकानां कार्य्यार्थं ब्रह्मणो रूपकल्पना ॥” इत्येकादशीतत्त्वे जामदग्न्यवचनम् ॥ आधारे, पुं । इति शब्दचन्द्रिका ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-904-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निष्कल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें