🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:58:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जर
jara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जर १पु संज्ञा पुं॰ [सं॰ जरा] जरा । वृद्धावस्था ।
जर २ वि॰ [सं॰]
१. क्षय होने या जीर्ण होनेवाला ।
२. क्षीण । वृद्ध । पुराना ।
३. क्षय या जीराँ करनेवाला [को॰] ।
जर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नाश या जीर्ण होने की क्रिया ।
२. जैन दर्शन के अनुसार वह कर्म जिससे पाप, पुण्य, कलुष, राग- द्वेषादि सब शुभाशुभ कर्मों का क्षय होता है ।
जर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ ज्वर] दे॰ ज्वर । उ॰—खने संताप सीत जर जाड़ । की उपचरथ संदेह न छाँड़ । —विद्यापति॰, पृ॰ १३७
जर ५ संज्ञा पुं॰ [देश॰] एक तरह का समुद्री सवार । कचहरा ।— (लश॰) ।
जर ६ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ जड़] दे॰ जड़ ।
जर ७ संज्ञा पुं॰ [फा॰ जर]
१. सोना । स्वर्ण । यौ॰—जरकम=दे॰ जरकश । जरकार= (१) स्वर्णकार । सुनार । (२) सोने का काम की हुई वस्तु । जरगर । जरदोजो । जरनिगार । जरनिगारी । जरवपत । जरवाफता । जरदोज ।
२. धन । दौलत । रुपया । उ॰—जर ही मेरा अल्लाह है जर राम हमारा ।—भारतेंदु ग्रं॰, भा॰ १, पृ॰ ५१५ । यौ॰—जरआस्ल=मूलधन । जरखरीद । जरगर । जरडिगरी= डिगरी की रकम । जरदार । जरनक्द=रोकड़ा । नकद । रुपया । जरनोलाम=नीलामी से प्रास धन । जरपेशगी= अग्रिम धन । बयाना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर mfn. (√ 1. जॄ), ‘becoming old’, see अ-जर, अहर्-जरम्
cf. गो-जर
जर m. the act of wearing out, wasting, RV. i, 164, 11; ii, 34, 10
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (413,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जर a. [जॄ--अप्] 1 Becoming old or worn out, old, aged. --2 Wearing out. --3 Causing old age, producing decay, consuming. --रः 1 Wearing out, wasting. --2 Destruction.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जर पु० जॄ--भावे अप् । १ जरायां वयोहानौ “द्वादशारं नहि तज्जराय बर्वर्त्ति चक्रम्” ऋ० १ । १६४ । ११ । २ विना- शने च । “त्रितं जराय जुरतामदाभ्याः” ऋ० २ । ३४ । १० । “जराय विनाशनाय” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3057,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें