🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जड
jaḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ठण्डी वस्तु के अर्थ में (1.3.21) सुषीम · शिशिर · तुषार · शीतल · शीत · हिम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जड वि॰, संज्ञा पु॰ [सं॰] दे॰ जड़ [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जड mf(आ)n. (cf. जळ्हु) cold, frigid, Pañcat. i, 12, 4; Kāvyād. ii, 34; Rājat. iv, 41
stiff, torpid, motionless, apathetic, senseless, stunned, paralysed, Ragh. iii, 68; Śak. &c.
stupid, dull, Mn. viii, 394 (also अ- neg., 148), Yājñ. ii; MBh. (ifc. ‘too stupid for’, iii, 437) &c.
void of life, inanimate, unintelligent, KapS. i, 146; vi, 50; NṛsUp.; Vedāntas.; Sarvad.
dumb, Mn. ii, 110; Suśr.
ifc. stunning, stupefying, Śak. iv, 6
जड m. (g. अश्वादि) N. of Sumati (who simulated stupidity) cf. MārkP. x, 9
cold, frost, W.
idiocy, W.
dulness, apathy, W.
‘inanimate’, lifeless, matter (opposed to चेतन)
जड n. water (= जल), ŚārṅgP. (Subh.)
lead, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (409,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जड a. [जलति घनीभवति जल् अच् लस्य डः Tv.] 1 Cold, frigid, chilly; Māl. 9. 13; U. 6. 13. --2 Dull, paralysed, motionless, benumbed; चिंताजडं दर्शनं Ś. 4. 5; U. 3. 41; 6. 28; 6. 39; परामृशन् हर्षजडेन पाणिना R. 3. 68, 2. 42. --3 Dull, senseless, stupid, irrational, dull-witted; जडानंधान् पंगून्…त्रातुं G. L. 15, so जडधी, जडमति &c. Y. 2. 25; Ms. 2. 110. --4 Dulled, made senseless or apathetic, devoid of appreciation or taste; वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलः V. 1. 9. --5 Stunning, benumbing, stupefying. --6 Dumb. --7 Unable to learn the Vedas (Dayabhāga). --डः 1 Cold, frost, winter. --2 Idiocy, stupidity. --3 Dulness, apathy, sluggishness. --डं 1 Water. --2 Lead. --Comp. --क्रिय a. slow, dilatory. --भरतः an idiot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0504-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जड त्रि० जलति घनीभवति जल--अच् डस्य लः । इष्टं वानिष्टं वा न वेत्ति योमोहात् । परवशग भवेदिह नाम्ना जडसंज्ञकः पुरुषः” क्तलक्षणे १ मन्दबुद्धौ २ मूर्खे [] ३ वेदग्रहणासमर्थे “अनंगौ क्लीवपतितौ जात्यन्धबधिरौ तथा । उन्मत्तजदुमूकाश्च ये च केचिन्निरिन्द्रियाः” मनुः “वेदाग्रहणसमर्थो जडः” इति दायभागः ४ हिमग्रस्ते हिमेन मन्दक्रिये ५ मूके ६ अपज्ञे च मेदि० । ७ जले न० रा- यमुकुटः । ८ सीसके न० राजनि० । ९ चेतनभिन्ने अज्ञानादि समूहे वेदान्तः । तन्मते हि पदार्थोद्विधा जडोऽजडश्च तत्र जडीऽज्ञानतत्कार्य्यसंथः । अजडश्चेतनः इति भेदः । “अज्ञानाटिसकलजडसमूहोऽवस्तु” वेदान्तसा० “वेदामस्ते कि वा जननि! वयमुच्चैर्जडधियः” कालीस्तवः “नापृष्टः कस्यचिद् ब्रूयात् नचान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवत् लोक आचरेत्” मनुः । तस्य भावः ष्यञ जाड्य न० तल् जडता स्त्री त्व
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3015-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जडं, क्ली, (जलति लोकान् जीवयतीति । जल + अच् । डलयोरैक्यात् लस्य डत्वम् ।) जलम् । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः ॥ (जलति घनी- भवतीति ।) सीसकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (अचेतनपदार्थानां स्वरूपम् । यदुक्तं पञ्च- दश्याम् । ६ । १२७ । “अचिदात्मघटादीनां यत् स्वरूपं जडं हि तत् ॥”)
जडः, त्रि, (जलति बुद्धिशक्तिमाच्छादयतीति । जल आच्छादने + अच् ।) हिमग्रस्तः । (शीतलः । यथा, रघौ । ३ । ६८ । “परामृशन् हर्षजडेन पानिना तदीयमङ्गं कुलिशव्रणाङ्कितम् ॥” “हर्षजडेन हर्षशिशिरेण ।” इति तट्टीकायां मल्लिनाथः ॥) मूकः । (यथा, मनौ । २ । ११० । “नापृष्टः कस्यचिद्ब्रूयात् न चान्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जडवल्लोक आचरेत् ॥” वधिरः । यथा, तत्रैव । ९ । २०१ । “उन्मत्तजडमूकाश्च ये च केचिन्निरिन्द्रियाः ॥” तथा तत्रैव । ८ । ३९४ । “अन्धो जडः पीठसर्पी सप्तत्या स्थविरश्च यः ॥” “अन्धो वधिरः पङ्गुः सम्पूर्णसप्ततिवर्षः ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकभट्टः ॥) अप्रज्ञः । इति मेदिनी । डे, १४ ॥ (यथा, विक्रमोर्व्वश्याम् १ अङ्के । “अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तिप्रदः शृङ्गारैकरसः स्वयं नु मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजडः कथं नु विषयव्यावृत्तकौतूहलो निर्म्मातुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः ॥” निष्पन्दः । यथा, रघौ । २ । ४२ । “जडीकृतस्त्र्यम्बकवीक्षनेन वज्रं मुमुक्षन्निव वज्रपाणिः ॥” मोहितः । यथा, तत्रैव । ८ । ७५ । अथ तं सवनाय दीक्षितः प्रणिघानाद् गुरुराश्रमस्थितः अभिषङ्गजडं विजज्ञिवान् इति शिष्येण किलान्वबोधयत् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-504-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जड़" आता है (56)
मूल पेड़ों का वह भाग जो पृथ्वी के नीचे रहता है । जड़अचैतन्य चेतनारहित । आत्माविहीन । जड़अचर न चलनेवाला । स्थावर । जड़अचित् जडप्रकृति । अचेतन । 'चित्' का उलटाप्रमूढ अत्यंत मूर्ख । जड़ । बेवकूफबष्ट मूर्ख । जड़ । अज्ञअनात्म आत्मारहित । जड़शब्दयोनि जड़ । मूलहीनबुद्धि बुद्घिशून्य । दुर्बुद्धि । जड़ । मूर्खगबदद पशु की सी बुद्धिवाला । जड़ । मूर्खघपुआ † वि॰ मूर्ख । जड़ । नासमझ । उल्लू । भकुआछूछू मूर्ख । जड़ । अहमक । क्रि॰ प्र॰—बनना ।—बनानारठकठ पु वि॰ उकठे काठ की तरह । जड़ । शुष्कगावदी कुंठित बुद्धि का । अबोध । नासमझ । बेवकूफ । कूढ़मग्ज । जड़अगतिमय गतिहीन । जड़गबरगंड मूर्ख । अज्ञानी । जड़घपूचंद मूर्ख । जड़ । नासमझतरकारी वह पौधा जिसकी पत्ती, जड़, डंठल, फल फूल आदि पकाकर खाने के काम में आते ह…अज्ञानी ज्ञानशून्य । मूर्ख । जड़ । अविद्याग्रस्त । अनाड़ी । नादान । नासमझ । अब…छन्नमति जिसकी बुद्धी पर परदा पड़ा हो । जड़ । मूर्खबुनियाद जड़ । मूल । नींवमूसरचंद अपढ़ । गँवार । असभ्य । जड़हीनमाति बुद्धिशून्य । जड़ । मूर्खघपोकानंदन मूर्ख । जड़ । नासमझअज्ञ अज्ञानी । ज्ञान रहितकंदर गुफा । गुहानिगु प्रसन्न करनेवाला । मनोहारीभूमि पृथ्वी । जमीन । वि॰ दे॰ 'पृथ्वी' । मुहा॰—भूमि होना = पृथ्वी पर गिर पड़…सन्न चिरौजी का पेड़ । पियाल वृक्षअचेतन चेतनारहित । जिसमें चेतना का अभाव हो । जिसमें सुख दुःख आदि किसी प्रकार …स्थूल जिसके अंग फूले हुए या भारी हों । मोटा । पीन । जैसे,—स्थूल देहप्रतिष्ठान स्थापित या प्रतिष्ठित करने की क्रिया । रखना । बैठना । स्थापनबीज फूलवाले वृक्षों का गर्भांड जिससे वृक्ष अकुरित होकर उत्पन्न होता हे । ब…मुसल दे॰ 'मूसल' । पुअवाक् चुप । मौन । चुपचापजलाशय जल में रहनें या शयन करनेवालाअविद्या विरुद्ध ज्ञान । मिथ्या ज्ञान । अज्ञान । मोहविभ्रांत घूमता हुआ । चक्कर खाता हुआनिरिंद्रिय इंद्रियशून्य । जिसे कोई इंद्रिय न होसमुत्पत्ति उत्पत्ति । पैदाइशअसल सच्चा । खरामूर पु संज्ञा पुं॰नीव घर बनाने में गहरी नाली के रूप में खुदा हुआ गड्ढा जिसके भीतर से दीवार क…निश्चेतन बेसुध । बेहोश । बदहवासपरिवेत्ता वह व्यक्ति जो बड़े भाई से पहले अपना विवाह कर ले या अग्निहोत्र ले ले । …पौ पौसाला । पौसला । प्याऊठोठ जिसमें कुछ तत्व न होताऊ बाप का बड़ा बाई । बड़ा चाचा । ताया । मुहा॰—बछिया के ताऊ = बैल । मूर्ख …उम्म जन्म देनेवाली माताबिना छोड़कर । बगैर । जैसे,—(क) आपके बिना तो यहाँ कोई काम ही न होगा । (ख) अब…मूरि पु संज्ञा स्त्री॰गेगला मसूर की जाति का एक प्रकार का जंगली पौधा । विशेष—यह पंजाब से बंगाल तक ६…असलियत तथ्य । वास्ताविकतागुट्ठल (फल) जिसमें बड़ी गुठली होमाद्दा वह मूल तत्व जिससे कोई पदार्थ बना होहरबोंग गँवार । लट्ठमार । अक्खड़
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें