🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:12:24 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जलाशय
jalāśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जलाशय के नाम (1.10.25) जलाधार
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) उशीर · अभय · नलद · सेव्य · अमृणाल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जलाशय १ वि॰ [सं॰]
१. जल में रहनें या शयन करनेवाला ।
२. मूर्ख । जड़ [को॰] ।
जलाशय २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह स्थान जहाँ पानी जमा हो । जैसे,—गड़हा, तालाब, नदी, नाला, समुद्र आदि ।
२. उशीर । खस ।
३. सिंघाड़ा ।
४. लामज्जक नामक तृण ।
५. मत्स्य । मछली (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जलाशय mfn. lying in water, MBh. iii, 11123
stupid, Kathās. vi, 58 (and 132 ?)
जलाशय m. a reservoir, pond, lake, ocean, Mn.; MBh. &c.
a fish, L.
= ˚ल-कुब्जक, L.
जलाशय n. = ˚ल-मोद, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलाशय पु० जले तत्समीपे आशेते आ + शी--अच् । १ उशीरे [] अमरः २ नामज्जके गन्धद्रव्यभेदे राजनि० । आ + शी- आधारे अच् ६ त० । ३ समुद्रे हेमच० । ४ जलाधारे तडागादौ “कुशेशयैरत्र जलाशयोषिताः” माघः । “न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये” “तेनैव सार्द्धं प्रास्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये” मनुः । तद्भेदादि जलाशयोत्सर्गशब्दे दृश्यम् । जलमाशय आधारो यस्य । ५ शृङ्गाटके राजनि० । ६ गुण्डालीवृक्षे स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3075-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जलाशयं, क्ली, (जले जलबहुलप्रदेशे आशेते इति । आ + शी + अच् ।) उशीरम् । इत्य- मरः । २ । ४ । १६४ ॥ लामज्जकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥ (जलशायिनि, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । १४३ । ५४ । “ततः सत्त्वान्युपाक्रामन् सुबहूनि महान्ति च । रुरुवानरसिंहांश्च महिषांश्च जलाशयान् ॥”)
जलाशयः, पुं, (जलस्य आशय आधारः ।) जलाधारः । स तु पुष्करिण्यादिः । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥ (यथा, मनुः । ४ । १२९ । [] “न स्नानमाचरेद्भुक्त्रा नातुरो न महानिशि । न वासोभिः सहाजस्रं नाविज्ञाते जलाशये ॥” जलं आशेते तिष्ठत्यत्र । आ + शी + “पुंसि संज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) समुद्रः । इति हेमचन्द्रः ॥ शृङ्गाटकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-525-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जलाशय" आता है (22)
पुल किसी नदी, जलाशय, गड्ढे या खाई के आर पार जाने का रास्ता जो नाव पाटकर या…जलाधार जल का आधारभूत स्थान । जलाशयसलिलाशय जलाशय । तालाबसलिलराशि जलाशय । जलाधारमीनगोधिका जलाशय, तलाब या झील आदिजलस्थान जलस्थाय संज्ञा पुं॰ पानी का स्थान । जलाशय । तालाबकुम तालाब । जलाशयतालाब जलाशय । सरोवर । पोखराझषनिकेत जलाशयगर्त गड्ढा । गड़हासागर समुद्र । उदधि । जलधि । दे॰ 'समुद्र' । विशेष—ऐसा माना जाता है कि राजा स…सेतु बंधन । बँधावपुष्कर जलजलधर बादलनिमान पु ^१ संज्ञा पुं॰ [सं॰ निम्न = गड्ढा (वेद); या निपानजलाश्रय वृत्तगुंड या दीर्घनाल नाम का तृणवारिचत्वर कुंभी । जलकुंभी । कुंभिकाअथाह जिसकी थाह नहो । जिसकी गह— राई का अंत न हो । बहूत गहरा । अगाध जैसे—यहाँ…जलहर पु वि॰ जलमय । जल से भरा हुआनिवान नीची जमीन जहाँ सीड़, कीचड़ या पानी भरा रहता होपौमान पु संज्ञा पुं॰पपेरीक सूर्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें