🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:12:03 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उशीर
uśīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
उसकी जड़ (ख़स) के नाम (2.4.164) अभय · नलद · सेव्य · अमृणाल · जलाशय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उशीर संज्ञा पुं॰ [सं॰] खस । गाँडर या कतरे की जड़ । यौ॰—उशीर बीज = हिमालय का एक खंड ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उशीर m. n. (Uṇ. iv, 31), the fragrant root of the plant Andropogon Muricatus, Suśr.; Śak.; Hcat. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (219,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उशी(षी)रः, --रं, उशी(षी)रकं The fragrant root of the plant Andropogon Muricatus (वरिणमूल, Mar. काळावाळा); स्तनन्यस्तोशीरं Ś. 3. 9. --री A sort of grass, a small sort of Saccharum.
उशी(षी)रः, --रं, उशी(षी)रकं The fragrant root of the plant Andropogon Muricatus (वरिणमूल, Mar. काळावाळा); स्तनन्यस्तोशीरं Ś. 3. 9. --री A sort of grass, a small sort of Saccharum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0343-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उशीर पु० न० वश--ईरन् किच्च । वीरणमूले (खसखस्) तस्य गुणाः “उशीरं पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकम् । मधुरं ज्वरहृद्वान्तिमलनुत् कफपित्तनुत् । तृष्णार्त्तिविषवीस- र्पदाहकृच्छ्रव्रणापहम्” भावप्र० “अगरुपृक्कोशीरभद्रदारु कुङ्कुमानि पुन्नागकेशरञ्चेति” “चन्दनकुचन्दनह्रीवेरोशी- रमञ्जिष्ठापयस्याविदारीशतावरीहिङ्गुभिः” सुश्रु० स्वार्थे कन् तत्रैव । उशीरं पण्यमस्य किशरादि ष्ठन् । उशोरिक तद्विक्रेतरि स्त्रियां षित्त्वात् ङीष् । उशीनर- स्यापत्यम् अण् । औशीनर तदपत्ये शिविप्रभूतौ ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1376,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उशीरः, पुं, क्ली, (वश कान्तौ + “वशः कित्” । ४ । ३१ इति उणादिसूत्रण ईरन् । सम्प्रसारणम् ।) वीरणमूलम् । वेनार मूल् खस् इत्यादि भाषा । [] तत्पर्य्यायः । अभयम् २ नलदम् ३ सेव्यम् ४ अमृ- णालम् ५ जलाशयम् ६ लामज्जकम् ७ लघुलयम् ८ अवदाहम् ९ इष्टकापथम् १० । इत्यमरः ॥ उषीरम् ११ मृणालम् १२ लघु १३ लयम् १४ अवदानम् १५ इष्टम् १६ कापथम् १७ अवदाहेष्टकापथम् १८ इन्द्रगुप्तम् १९ । इति तट्टीकायां भरतादयः ॥ जलवासम् २० हरिप्रियम् २१ वीरम् २२ वीरणम् २३ समगन्धिकम् २४ रणप्रियम् २५ वीरतरु २६ शिशिरम् २७ शीतमूलकम् २८ वितानमूलकम् २९ जलमेदम् ३० सुगन्धिकम् ३१ सुगन्धिमूलकम् ३२ कम्भु ३३ । इति राजनिर्घण्टः ॥ अस्य गुणाः । घर्म्मदार्गन्ध्यदाहपित्तरक्तरोगनाशित्वम् । इति राजवल्लभः ॥ अपिच । शीतलत्वम् । तिक्तत्वम् । मोहभ्रमापहत्वम् । ज्वरार्त्तिपित्तशमनकारित्वम् । जलसौगन्ध्यदायकत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथा, शाकुन्तले ३ अङ्के । “प्रियंवदे ! कस्येद- मुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीदलानि नीयन्ते” । अस्य पर्य्यायगुणाः यथा, “वीरणस्य तु मूलं स्यादुशीरं नलदञ्च तत् । अमृणालञ्च सेव्यञ्च समगन्धिकमित्यपि ॥ उशीरम्पाचनं शीतं स्तम्भनं लघु तिक्तकम् । मधुरं ज्वरहृद्वान्तिमदनुत्कफपित्तहृत् ॥ तृष्णास्रविषवीसर्पदाहकृच्छ्रव्रणापहम्” । इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-275-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उशीर" आता है (37)
कंभु खस । उशीरउशीरक उशीर । खसजलमोद उशीर । खसजलवास उशीर । खसशीतमूलक खस । उशीरवितानमूलक उशीर । गाडर । खससुगंधिमूल खश । उशीरबहुमूलक खस । उशीरसुगंधिक गाँडर की जड़ । खस । वीरन । उशीरवीरभद्रक खस । उशीरपित्तहर खस । उशीरदाहहर दाहहरण संज्ञा पुं॰ खस । उशीरवेणीग खस । उशीरवारितर उशीर । खसवीरनायक उशीर । खसवेणीमूल खस । उशीरवरिहिष्ठ उशीर । खसवितानमूल खस । उशीरवेणीमूलक उशीर । खसशितिमूलक खस । उशीरशुभ्रपुष्प खस । उशीरजल स्फूर्तिहीन । ठंढा । जड़ाअभय निर्भय । निडर । बेखौफलाज लज्जा । शर्म । हया । क्रि॰ प्र॰—आना ।—करना । मुहा॰—लाज रखना = प्रतिष्ठ…कापथ कुमार्ग । बुरा रास्तावीरण कुश, दर्भ, काँस और दूब आदि की जाति के तृणमृणाल कमल का डंठल जिसमें फुल लगा रहता है । कमलनालवीरतर शर । तीर । बाणलामज्जक लामज नामक तृण । वि॰ दे॰ 'लामज'नलद पुष्परस । मकरंदनीरज जल में उत्पन्न वस्तुमिषि जटामासीजलाशय जल में रहनें या शयन करनेवालावीरभद्र अश्वमेध यज्ञ का घोड़ासमगंधिक वह जिसमें समान गंध होवेणा रामायण के अनुसार एक प्राचीन नदी का नाम जिसे पर्णसा भी कहते हैंबेना † ^१ संज्ञा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें